از گیاهان بیگُل تا فسیل؛
روایت دستاوردهای نوین گیاهشناسان ایران
به گزارش روابط عمومی مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، بر اساس اظهارات بهنام حمزه، رئیس بخش تحقیقات گیاه شناسی این مؤسسه، گروه ردهبندی گیاهان بیگل با هدف جمعآوری و شناسایی گلسنگها، خزهها، جلبکها و دیاتومههای کشور از سال ۱۳۸۰ فعالیت خود را آغاز نمود و همزمان، مجموعه گیاهان بیگل در هرباریوم مرکزی ایران را پایهگذاری کرد. این گروه، تاکنون سه مرحله از طرح ملی جمعآوری و شناسایی گیاهان بیگل را در ۲۴ استان کشور به اجرا رسانده و بهتازگی، مرحله چهارم این طرح همچنین، یک مرحله از طرح تحقیقاتی ملی نگارش فلور گیاهان بیگل را آغاز کرده است.
بر اساس آخرین اطلاعات، مجموعه گیاهان بیگل هرباریوم مرکزی ایران شامل: ۱۳ هزار و ۹۱۰ نمونه گلسنگ، 5 هزار و 900 نمونه خزه، ۲ هزار و ۱۸ نمونه جلبک و ۲ هزار و ۲۰۰ نمونه دیاتومه است که یکی از مهمترین مجموعههای تخصصی کشور در این حوزه به شمار میرود. تنها در مرحله سوم طرح ملی جمعآوری و شناسایی، بیش از ۳ هزار و ۱۰۰ نمونه گلسنگ از نقاط مختلف کشور جمعآوری و شناسایی شد. نگارش فلور ۱۱ تیره از گلسنگهای ایران، علاوه بر افزودن 1430 گلسنگ به هرباریوم گیاهان بیگل، با معرفی تاکسونهای جدید همراه بوده و انتشار یک کتاب و 4۹ مقاله علمی، از دیگر دستاوردهای این گروه محسوب میشود.
حمزه، در مورد گروه اکولوژی و جامعهشناسی گیاهی نیز گفت: این گروه پژوهشی، از سال ۱۳۶۹ با هدف مطالعه فلوریستیکی، بررسی تنوع زیستی، شناسایی و طبقهبندی جوامع گیاهی و تحلیل ارتباط عوامل اکولوژیک با پوشش گیاهی فعالیت کار خود را شروع کرد. مطالعه اکوسیستمهای ویژه از جمله تالابها، شورهزارها، بیابانها و مناطق کوهستانی همچنین، پژوهش در زمینه فرضیههای اکولوژیک و تکاملی از مهمترین محورهای فعالیت این گروه بوده است.
گروه اکولوژی و جامعهشناسی گیاهی، طی سالهای فعالیت خود در اجرای طرحهای بینالمللی نیز نقشآفرینی کرده است. همکاری مشترک با دانشگاه شفیلد انگلستان در زمینه بررسی تأثیر مدیریت بر تنوع گیاهی ذخیرهگاه زیستکره ارسباران و تالاب سیاهکشیم در منطقه حفاظتشده انزلی از جمله مهمترین این طرحها به شمار میروند.
انتشار ۸ کتاب و ۱۱۱ مقاله علمی ـ پژوهشی داخلی و بینالمللی، چاپ مقاله مشترک این گروه از ایران با کشورهای آرژانتین، انگلستان، هلند، اسپانیا، در مجله Vegetation of Science - یکی از معتبرترین مجلات اکولوژی دنیا - که موفق به دریافت لوح تقدیر از وزارت علوم به عنوان پراستنادترین مقاله در جهان در سال 1384 شد همچنین، تدوین و چاپ کتاب Red Data Book of Iran بهعنوان مرجعی مهم و جهانی در خصوص گیاهان اندمیک و در معرض خطر ایران و آمادهسازی چاپ دوم آن، با اجرای طرح تعیین جایگاه حفاظتی گیاهان و اکوسیستمهای ایران و انتشار لیست قرمز گونههای گیاهی ایران بر اساس معیارهای بینالمللی IUCN، از مهمترین دستاوردهای سالهای اخیر این گروه به شمار میرود.
از دیگر پروژههای شاخص این گروه، اجرای طرح ملی جمعآوری بذر گیاهان مناطق آلپی ایران است که از سال ۱۴۰۱ آغاز شد و در ابتدای سال ۱۴۰۵ با جمعآوری بذر ۱۱۰۹ جمعیت گیاهی متعلق به 646 گونه، 264 جنس و ۵۵ تیره از ۱۲ استان کشور و انتقال آنها به بانک ژن منابع طبیعی ایران به پایان رسید.
وی درخصوص گروه دیرینهشناسی گیاهی نیز خاطرنشان کرد: این گروه پژوهشی از سال ۱۳۸۷ با هدف مطالعه روند تکامل گیاهان ایران، جمعآوری ماکروفسیلهای گیاهی و پالینومورفهای خشکی کشور فعالیت خود را آغاز کرد. تشکیل مجموعهای ارزشمند از فسیلهای گیاهی و پالینومورفهای ایران، زمینه انجام مطالعات گسترده ملی و بینالمللی و تبادل علمی با مراکز معتبر جهان را فراهم کرده است.
در این گروه تاکنون ۱۱ طرح پژوهشی در حال اجرا و خاتمهیافته تعریف شده و در سال ۱۳۹۷ کلکسیون دیرینهشناسی گیاهی با ۸۷۰ نمونه ماکروفسیل گیاهی و ۲۰ نمونه چوب فسیل تأسیس شده است. طی هشت سال گذشته نیز بیش از ۱۱۲ نمونه چوب فسیل، یکهزار و ۲۰ نمونه ماکروفسیل و ۸۸۰ اسلاید پالینولوژی به این مجموعه افزوده شده است.
تألیف کتاب «میوسپورهای ژوراسیک میانی ایران» و انتشار ۱۸ مقاله علمی-پژوهشی و نمایهشده در سطوح Q1 و Q2 از دیگر دستاوردهای مهم این گروه پژوهشی به شمار میرود.
گفتنی است مجموعه این فعالیتها، بیانگر نقش مؤثر بخش تحقیقات گیاهشناسی مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور در توسعه دانش گیاهشناسی، حفاظت از تنوع زیستی، مستندسازی میراث طبیعی کشور و ارتقای جایگاه علمی ایران در عرصههای ملی و بینالمللی است.
