در آستانه سال زراعی جدید و برای مدیریت هوشمند تنشهای اقلیمی در پهنه زاگرس مطرح شد؛
رمزگشایی علمی از پدیده النینو در زاگرس؛ نقشه راه پژوهشگر لرستانی برای صیانت از بذر، خاک و دسترنج کشاورزان
به گزارش روابط عمومی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی لرستان، مریم اسدیپور در گفتوگویی تفصیلی با روابط عمومی مرکز تات لرستان با تحلیل موقعیت ژئومورفولوژی و حساسیتهای بومشناختی استان اظهار داشت: استان لرستان به سبب قرارگیری در قلب زاگرس میانی، ناهمواریهای کوهستانی و وابستگی شدید نظامهای زراعی به نزولات جوی، همواره در خط مقدم تأثیرپذیری از نوسانات زمانی و مکانی بارندگی قرار دارد. در این اقلیم شکننده، هم ناهنجاری منفی (کاهش بارش و تأخیر در آغاز پاییزه) و هم ناهنجاری مثبت (بارشهای تندری و سیلآسا) میتوانند به یک اندازه برای تولیدات بخش کشاورزی و زیرساختهای خاکی تهدیدآفرین باشند.
النینو پیشبینی قطعی نیست؛ هشداری برای آمادگی علمی است
پژوهشگر مرکز تحقیقات کشاورزی لرستان با تفکیک باورهای عامیانه از واقعیتهای اقلیمشناسی زراعی تصریح کرد: پدیده النینو–نوسان جنوبی (ENSO) حاصل اندرکنشهای اقیانوسی و جوی در اقیانوس آرام استوایی است که از طریق امواج جوی دوربرد، گردش عمومی هوا را دگرگون میکند. با این حال، رابطه میان این پدیده و ریزشهای جوی در مقیاس استانی لرستان، به دلیل دخالت عوامل مؤثری چون نوسانات اطلس شمالی، دریای سرخ و اقلیم خاص حوضه زاگرس، خطی و ساده نیست.
وی در این زمینه آموزش داد: کشاورزان و کارشناسان پهنه نباید صرفاً با شنیدن نام النینو، منتظر سالی سرشار از بارانهای ملایم باشند و بر همین مبنا تصمیمگیری کنند. النینو برای ما یک سیگنال هشدار زودهنگام جهت بالا بردن انعطافپذیری است. تصمیمگیری برای زمان کشت، نیازمند تلفیق دادههای فصلی با پیشبینیهای کوتاهمدت، وضعیت رطوبت قابل دسترس خاک و هشدارهای ایستگاههای محلی است.
خطر دوگانه در زاگرس: تهدید همزمان خشکسالی و سیلاب
اسدیپور با تأکید بر جغرافیای شکننده استان لرستان هشدار داد: اراضی شیبدار، نفوذپذیری متغیر خاک و ضخامت کم لایه زراعی در بسیاری از نقاط استان، تابآوری منطقه را در برابر رفتارهای متضاد جوی محدود کرده است. در صورتی که بارندگیها با تأخیر آغاز شوند، بستر بذر خشک مانده، جوانهزنی محصولات استراتژیک دیم مانند گندم و جو به تعویق افتاده و گیاه فرصت کافی برای پنجهدهی پیش از آغاز یخبندان زمستانه را از دست میدهد.
وی افزود: در نقطه مقابل، چنانچه فاز النینو منجر به تمرکز سامانههای بارشی شود، بیشترین تهدید ما بارشهای رگباری شدید، خروج سریع رواناب، شسته شدن افقهای حاصلخیز خاک و وقوع سیلاب خواهد بود. بنابراین مدیریت ریسک کشاورزی لرستان باید به صورت دوسویه طراحی شود؛ یعنی آمادگی برای عبور از تنش خشکی در آغاز پاییز و همزمان ایمنسازی مزارع و باغات در برابر رواناب و غرقابشدگی.
توصیههای فنی و دستورالعملهای آموزشی ویژه زارعان و باغداران
این محقق علوم زراعی با ارائه توصیههای کاربردی به کشاورزان استان، دستورالعملهای زیر را برای مدیریت بهینه مزرعه برشمرد:
* شناوری تاریخ کاشت:
تاریخ کشت را در تقویمی ثابت محبوس نکنید؛ آغاز عملیات بذرکاری باید منوط به رطوبت واقعی لایه بستر، وقوع نخستین بارش مؤثر (پله) و هشدارهای چندروزه هواشناسی باشد.
توقف شخم در جهت شیب:
در اراضی دامنهای و تپهماهورها، شخم باید حتماً عمود بر شیب (کنتوری) انجام شود تا از تبدیل شیارهای خاکورزی به آبراهههای فرسایشی جلوگیری شود.
حفظ بقایای گیاهی:
بقایای محصول سال قبل نباید سوزانده یا کاملاً از زمین خارج شوند؛ حفظ حداقل ۳۰ درصد کاه و کلش در سطح مزرعه مانند سپری در برابر ضربات قطرات سنگین باران عمل کرده و نفوذ آب به خاک را افزایش میدهد.
آمادهباش در باغات:
باغداران محترم پیش از آغاز بارندگیها نسبت به پاکسازی انهار خروجی و کانالهای زهکشی اقدام کنند تا از ماندابی شدن آب در پای طوقه درختان و شیوع پوسیدگیهای طوقه و ریشه پیشگیری شود.
جانمایی امن ادوات و نهادهها:
از دپوی بذور اصلاحشده، کودها و استقرار ماشینآلات زراعی در حریم بستر رودخانهها و درههای فصلی اکیداً خودداری شود.
هوشمندی در تغذیه و سمپاشی: پیش از مصرف کودهای سرک و سموم نباتی، حتماً نقشههای بارش کوتاهمدت بررسی شود تا نزولات جوی موجب آبشویی کود و اتلاف سموم نشوند.
بسته پیشنهادی برای تحقیقات و دستگاههای اجرایی: ایجاد سازوکار پاسخ سریع
اسدیپور در تشریح اقدامات نهادی لازم گفت: مرکز تحقیقات کشاورزی استان با پایش دادههای آماری، ارتباط نوسانات اقلیمی با عملکرد محصولات را بررسی کرده و آمادگی کامل دارد تا سناریوهای عملیاتی را در سه حالت «بارش کمتر از نرمال»، «نرمال» و «بیشتر از نرمال» همراه با پکیج فنی رقم و عمق کاشت در اختیار بخش اجرا بگذارد.
وی با اشاره به ضرورت واکنش سریع شبکه جهاد کشاورزی و ترویج خاطرنشان ساخت: فاصله میان «اطلاعات هواشناسی» تا «عملیات مزرعهای» باید به حداقل برسد. با توجه به فرصت محدود تا پاییز، راهاندازی یک سامانه فوری و کمهزینه پیامکی و ترویجی از طریق کارشناسان پهنه، دهیاران و تشکلهای روستایی یک ضرورت انکارناپذیر است. در هر پیام هشدار باید سه گزاره کلیدی شامل: «نوع دقیق مخاطره»، «محدوده جغرافیایی و زمان وقوع» و «اقدام فوری مورد نیاز کشاورز» بهصورت شفاف و شفاف قید شود.
کلام آخر: دانش، بهترین سپر در برابر تغییرات اقلیمی
پژوهشگر بخش تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر مرکز تحقیقات لرستان در پایان تأکید کرد: نوسانات جوی و پدیدههایی نظیر النینو بخشی جداییناپذیر از اقلیم جهان امروز هستند. ما قادر به تغییر مدار سامانههای بارانزا نیستیم، اما با بهکارگیری توصیههای علمی، بهرهگیری از ارقام سازگار، حفاظت از منابع ارزشمند آب و خاک و همافزایی همهجانبه میان پژوهشگران، مروجان و بهرهبرداران، میتوانیم تهدیدات ناشی از ناپایداریهای جوی را به فرصتی برای پایداری تولید و حفظ امنیت غذایی استان تبدیل کنیم.
