پژوهشگر خوزستانی هشدار داد: خاک حاصلخیز خوزستان در آستانه نابودی

به گزارش روابط عمومی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خوزستان، به نقل از خبرگزاری ایرنا، فاطمه مسکینی روز یکشنبه در گفت ‌وگو با خبرنگار ایرنا با هشدار نسبت به تشدید روند نابودی خاک خوزستان عوامل تهدیدکننده خاک را تشریح و اظهار کرد: اگر این روند ادامه یابد نه‌تنها امنیت غذایی استان، بلکه سلامت بوم‌ سامانه‌های منطقه‌ای و معیشت جوامع محلی به شدت آسیب خواهد دید.
وی با اشاره به یکی از مخرب‌ترین چالش‌های پیش‌رو افزود: شوری فزاینده زمین‌های کشاورزی یکی از جدی‌ترین و نگران‌کننده‌ترین معضلاتی است که امروز با آن روبرو هستیم؛ ریشه این بحران به طور عمده در ۲ موضوع استفاده گسترده از آب‌های با کیفیت پایین و زهاب‌های شور برای آبیاری و وجود بافت سنگین خاک در کنار سیستم‌های زهکشی ناکارآمد و فرسوده نهفته است.
وی ادامه داد: این عوامل به تدریج سبب بالا آمدن سطح آب زیرزمینی شور و تجمع مخرب املاح در لایه‌های سطحی خاک شده و در نهایت، زمین‌های حاصلخیز و غنی را به دشت‌های شور و کم‌بازده تبدیل کرده که این روند، به‌طور مستمر در حال پیشروی و تخریب ظرفیت‌های تولیدی استان است.
این پژوهشگر پدیده فرسایش خاک به ویژه فرسایش بادی را نیز کابوسی دیگر برای خوزستان توصیف کرد و هشدار داد: خشک‌شدن برخی از تالاب‌های حیاتی استان، کاهش نگران‌کننده پوشش گیاهی و تغییر کاربری غیراصولی اراضی، بستر مناسبی را برای شکل‌گیری و گسترش کانون‌های داخلی تولید گردوغبار فراهم آورده است.
وی گفت: طوفان‌های گرد و غبار نه ‌تنها زندگی و سلامت ساکنان منطقه را با دشواری‌های فراوانی روبرو کرده بلکه لایه ارزشمند و حاصلخیز خاک سطحی را نیز به باد فنا داده و بقای کشاورزی منطقه را به مخاطره انداخته‌اند.
مسکینی با اشاره به ابعاد دیگر این بحران افزود: فرسایش آبی که از سیلاب‌های ناگهانی و شدید نشات می‌گیرد نیز به تشدید این شرایط دامن زده است به نظر می‌رسد تغییرات اقلیمی بر تعداد و قدرت این رخدادها افزوده و در نتیجه، شاهد تشدید فرسایش و شستشوی لایه‌های حیاتی خاک هستیم که این پدیده در کنار فرسایش بادی، تهدیدی دوگانه علیه منابع خاکی استان ایجاد کرده است.
وی با بیان دیگر ابعاد نگران‌کننده بحران خاک تصریح کرد: آلودگی گسترده و چند منبعی خاک، تهدیدی مستقیم و جدی برای سلامت این بستر حیاتی و به تبع آن سلامت انسان‌ها است؛ فعالیت‌های صنایع سنگین، به ویژه عملیات استخراج و پالایش نفت و صنایع پتروشیمی سبب نشت هیدروکربن‌ها و فلزات سنگینی چون سرب و کادمیوم به محیط خاک شده که برای دهه‌ها در آن باقی می‌مانند و به زنجیره غذایی راه می‌یابند.
وی گفت: از سوی دیگر در بخش کشاورزی نیز استفاده نادرست از کودهای شیمیایی و سموم دفع آفات، منجر به تجمع خطرناک نیترات، فسفات و باقی‌مانده سموم در خاک و سپس آلودگی منابع آب زیرزمینی شده است که پیامدهای آن نسل‌ها را تحت تأثیر قرار خواهد داد.
این متخصص با تاکید بر ریشه‌های عمیق‌تر تخریب خاک اظهار کرد: در لایه زیرین تمامی مشکلاتی که به آنها اشاره شد، شاهد کاهش شدید مواد آلی و تخریب ساختار فیزیکی خاک هستیم که نتیجه مستقیم کشاورزی فشرده و تک‌کشتی، عدم رعایت اصول تناوب زراعی و بازنگرداندن مواد آلی به زمین است.
وی تاکید کرد: این روند خاک را به بستری فقیر، متراکم و بسیار مستعد فرسایش تبدیل کرده است از این رو باید توجه داشت که همه این چالش‌ها، تحت تاثیر و تشدید تغییرات اقلیمی نظیر افزایش دما، کاهش بارش‌های مؤثر و تداوم خشکسالی‌های مکرر قرار دارند و غفلت از این ارتباط پیچیده، هر راه‌حلی را ناکام خواهد گذاشت.
آمارهای هشداردهنده از پایش‌های دهه ۹۰
این پژوهشگر با استناد به داده‌های علمی و هشداردهنده تصریح کرد: نتایج پایش‌های میدانی و آزمایشگاهی در یک بازه ۱۰ ‌ساله، از ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰ تصویر نگران‌کننده‌ای از وضعیت خاک‌های زراعی خوزستان ارایه می‌دهد.
وی گفت: داده‌ها به وضوح حاکی از سه روند مخرب همزمان شامل افزایش شوری خاک، کاهش تدریجی ماده آلی و گسترش کمبود عناصر غذایی حیاتی است این ترکیب، زنگ خطری جدی برای امنیت تولید محصولات استراتژیک در این استان به صدا درآورده است. 
وی با اشاره به اعداد و ارقام دقیق توضیح داد: آمارها گویای روندی تخریبی روشن است در این بازه ۱۰ ‌ساله، سهم مزارعی که با محدودیت شوری جدی مواجه هستند (با شوری بیش از چهار دسی‌زیمنس بر متر)، از ۴۲ درصد به ۵۹ درصد افزایش یافته است. 
وی ادامه داد: همچنین هم‌زمان میانگین محتوای کربن آلی خاک، شاخص حیاتی حاصلخیزی، از ۰.۷۶ درصد به ۰.۶۶ درصد تنزل کرده و نگران‌کننده‌تر آنکه، سهم مزارعی که دچار کمبود کربن آلی هستند (با مقدار کمتر از ۱ درصد)، از ۷۷ درصد به ۹۰ درصد رسیده است که  این ارقام به وضوح نشان می‌دهد فشار بر منابع خاکی بطور روزافزونی در حال افزایش است و مدیریت ناپایدار، توان طبیعی خاک را برای بازتولید و تامین امنیت غذایی تحلیل برده است.
این پژوهشگر با بیان اینکه خاک‌های خوزستان از نظر شاخص‌های تغذیه‌ای نیز با کمبود گسترده فسفر و پتاسیم روبرو هستند افزود: در سال ۱۴۰۰ حدود ۸۷ درصد از نمونه‌ها دارای فسفر قابل دسترس کمتر از حد بهینه و ۸۳ درصد دارای پتاسیم کمتر از ۲۰۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم بودند این کمبودها به ‌ویژه در شرایط شوری بالا، جذب عناصر توسط گیاه را با مشکل مضاعف مواجه می‌کند.
مسکینی خاطرنشان کرد: خوشبختانه پایش مستمر و نظام‌مند کیفیت خاک در استان در جریان است و این خود نقطه امیدی برای مدیریت آگاهانه‌تر این منبع است نمونه‌برداری‌های گسترده و دقیق در ۱۵ شهرستان استان با تعداد قابل توجهی نمونه، از ۲۱۲ نمونه در سال ۱۳۹۰ به ۷۱۸ نمونه در سال ۱۴۰۰ افزایش یافته و تحلیل شاخص‌های کلیدی، گویای نظارت مستمر و تخصصی بر روند تغییرات کمی و کیفی خاک‌های کشاورزی است که این داده‌های علمی، سنگ‌بنای هرگونه برنامه‌ریزی مؤثر برای احیا و مدیریت پایدار خواهد بود.
وی از اجرای طرح ملی پایش کیفیت خاک‌های کشاورزی کشور با همکاری موسسه تحقیقات خاک و آب و دفتر آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی در ۲ فاز طی سال‌های ۱۳۹۰ و ۱۳۹۶ خبر داد و گفت: در سال ۱۴۰۴ نیز فاز سوم این طرح در بیش از ۲۳۰ پایگاه در استان خوزستان در حال اجراست که در آن تمام ویژگی‌های فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی خاک تعیین خواهد شد.

عوامل انسانی تخریب خاک
عضو هیات علمی مرکز تحقیقات خوزستان مهم‌ترین عوامل انسانی تخریب خاک در خوزستان را در سه محور اصلی برشمرد و تاکید کرد: ریشه اصلی بحران کنونی خاک در استان را باید در مدیریت ناپایدار بخش کشاورزی، برنامه‌ریزی نامتوازن و غیریکپارچه در حوزه آب و همچنین فشار فزاینده و بی‌ضابطه فعالیت‌های صنعتی جستجو کرد این سه عامل در تعامل با یکدیگر، چرخه مخرب تشدید شوری، فرسایش و آلودگی را ایجاد کرده‌اند.
وی با تفصیل بیشتر درباره عوامل تخریب اظهار کرد: در صدر این عوامل مخرب، سیستم‌های آبیاری ناکارآمد و سنتی همراه با استفاده گسترده از آب‌های با کیفیت پایین و شور قرار دارد این روش‌ها نه‌تنها به شوری فزاینده خاک دامن زده، بلکه با بالا آوردن سطح آب زیرزمینی شور و نبود زهکشی مناسب، باعث انباشت خطرناک املاح در لایه‌های حاصلخیز سطحی خاک شده است.
وی گفت: از سوی دیگر کشاورزی فشرده و تک‌کشتی که در آن اصول تناوب زراعی رعایت نمی‌شود به‌طور سیستماتیک ساختار فیزیکی خاک را از بین برده و ذخیره ارزشمند ماده آلی آن را به شدت تحلیل برده است.
مسکینی با برشمردن دیگر عوامل تشدیدکننده بحران افزود: استفاده از ادوات نامناسب در زمان آماده سازی زمین (بهم خوردگی زیاد خاک)، رویه نادرست سوزاندن بقایای گیاهی و بازنگرداندن مواد آلی به زمین، ذخیره کربن خاک را که عاملی کلیدی برای حاصلخیزی است، به شدت کاهش داده است.
وی توضیح داد: فعالیت‌های صنعتی و به‌ویژه عملیات نفتی، با ایجاد آلودگی‌های پایدار و ماندگار از طریق نشت هیدروکربن‌ها و فلزات سنگین، سلامت خاک و در نتیجه امنیت غذایی منطقه را به مخاطره انداخته‌اند در سطح کلان نیز، فقدان مدیریت یکپارچه در حوضه‌های آبریز و غالب بودن سیاست‌های بخشی و مقطعی، باعث شده راهکارهای اتخاذشده اثرگذاری لازم را نداشته باشند و بحران عمیق‌تر شود.

راهکارهای برون‌رفت در سه سطح
مسکینی برای خروج از بحران و حرکت به سمت مدیریت پایدار، راهکارهایی را در سه سطح کلان، کشاورزان و بهره‌برداران و عموم جامعه ارایه داد و افزود: در سطح سیاستگذاری‌های کلان اولویت نخست، تدوین و اجرای مدیریت یکپارچه حوضه آبریز است که در آن تخصیص آب،تعیین الگوی کشت و اجرای طرح‌های عمرانی باید در هماهنگی کامل با یکدیگر انجام شوند که این امر نیازمند نگاهی فرابخشی و تعامل همه ذی‌نفعان است.
وی بیان کرد: در گام بعدی اصلاح و نوسازی سامانه‌های آبیاری و زهکشی در مقیاس بزرگ همراه با کنترل جدی برداشت از منابع آب زیرزمینی و تصفیه و بازچرخانی پساب‌ها، از پایه‌ای‌ترین اقدامات برای مقابله با شوری و فرونشست زمین به شمار می رود و همچنین تقویت چارچوب قانونی بازدارنده برای جلوگیری از آلودگی خاک توسط صنایع و نظارت مستمر و دقیق بر اجرای این قوانین غیرقابل اجتناب است.
وی گفت: حمایت همه‌جانبه از کشاورزی پایدار نیز از طریق ابزارهایی مانند یارانه‌های هدفمند به نهادها و کشاورزان پیشرو، توسعه نظام بیمه‌ای متناسب با الگوهای کشت پایدار و ترویج گسترده کودهای آلی و زیستی باید در دستور کار قرار گیرد. 
وی در تشریح راهکارهای عملیاتی در سطح مزارع کشاورزی تصریح کرد: نقش کشاورزان و بهره‌برداران محلی به عنوان مجریان اصلی در عرصه، بسیار کلیدی است.
وی تاکید کرد: تغییر رویه به سوی مدیریت پایدار مزرعه‌ای نیازمند اقدامات عملی از جمله اجرای تناوب زراعی مناسب برای شکستن چرخه آفات و بیماری‌ها و بهبود حاصلخیزی خاک است حفظ بقایای گیاهی در مزرعه و خودداری مطلق از سوزاندن آنها نیز گامی ضروری برای افزایش ماده آلی و حفظ رطوبت خاک است.
این پژوهشگر ادامه داد: تغذیه متعادل و مبتنی بر نتایج آزمون خاک، همراه با مصرف بهینه کودهای شیمیایی متناسب با مراحل رشد گیاه و افزایش چشمگیر مصرف کودهای آلی مانند کوددامی و کمپوست، می‌تواند سلامت و باروری بلندمدت خاک را تضمین کند این تغییرات اگرچه ممکن است در کوتاه‌مدت نیازمند آموزش و حمایت باشد ولی در درازمدت سودآوری و پایداری مزرعه را به ارمغان می‌آورد.
وی با تاکید بر نقش آگاهی عمومی و مشارکت اجتماعی گفت: حفاظت از خاک تنها یک مسئله فنی یا دولتی نیست و همگانی شدن این فرهنگ، ضامن موفقیت هر برنامه‌ای خواهد بود در این راستا ارتقای فرهنگ عمومی حفاظت از خاک و آب از طریق آموزش‌های مستمر در رسانه‌های ملی و محلی و تولید محتوای مناسب درباره ارزش غیرقابل جایگزین این منابع، گام اول است.
عضو هیات علمی مرکز تحقیقات افزود: حمایت آگاهانه و فعال جامعه از تولید و مصرف محصولات کشاورزی پایدار که با روش‌های دوستدار خاک و محیط‌زیست تولید شده‌اند می‌تواند انگیزه‌ای اقتصادی قدرتمند برای کشاورزان پیشرو ایجاد کند.

عزم جمعی برای نجات خاک
وی بیان کرد: همچنین تقویت نقش نظارتی و مشارکت موثر نهادهای مدنی و سازمان‌های مردم‌نهاد در پایش طرح‌های عمرانی و زیست‌محیطی و همچنین نظارت بر عملکرد صنایع، می‌تواند به شفافیت و مسئولیت‌پذیری بیشتر در قبال این سرمایه ملی بیانجامد؛ خاک، میراث مشترک همه نسل‌هاست و حفاظت از آن نیازمند عزمی جمعی است.
مسکینی در جمع‌بندی و با تأکید بر فوریت اقدام نتیجه‌گیری کرد: موفقیت این راهکارها در گرو هماهنگی و عزم جمعی بین تمام سطوح است باید به خاطر داشت که خاک منبعی قابل تجدید اما با بازسازی بسیار کند است به همین دلیل به عنوان منبعی غیرقابل تجدید در نظر گرفته می شود و حفاظت از آن امروز، تضمین امنیت غذایی و محیط‌زیست سالم فردای خوزستان و کشور خواهد بود.
لینک خبر: https://irna.ir/xjWgB3

جهت دریافت اخبار در کانال ایتای سازمان کلیک کنید