در گفتو گو با خبرگزاری ایانا:
برچسبهای زیستمحیطی در خدمت پایداری صید و شفافیت بازار
افزایش تقاضای جهانی برای تونماهیان در کنار فشار بر ذخایر دریایی، اهمیت بهرهبرداری پایدار از این منبع ارزشمند را بیش از پیش برجسته کرده است. همزمان با روز جهانی تونماهیان، برچسبهای زیستمحیطی بهعنوان ابزاری برای شفافیت در زنجیره تأمین، هدایت مصرفکنندگان به انتخابهای آگاهانه و کاهش صید غیرقانونی، نقشی کلیدی در حفاظت از این گونهها ایفا میکنند.
به گزارش روابط عمومی موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور به نقل از ایانا ۱۲ اردیبهشت (۲ می)، روز جهانی تونماهیان، فراتر از یک مناسبت تقویمی، نمادی از پیوند نایابِ امنیت غذایی با پایداری ذخایر دریایی است. امروز در حالی به استقبال این روز میرویم که مدیریت هوشمندانه این گونههای استراتژیک، به یکی از ارکان اصلی اقتصاد آبی در سطح بینالملل تبدیل شده است. این توجه جهانی که از دسامبر ۲۰۱۶ با قطعنامه ۷۱/۱۲۴ مجمع عمومی سازمان ملل متحد رسمیت یافت، اکنون ضرورت بازنگری در الگوهای بهرهبرداری از اقیانوسها را بیش از هر زمان دیگری برجسته کرده است. سید احمدرضا هاشمی، عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات شیلاتی آبهای دور (چابهار)، در یادداشت پیشرو با نگاهی به این چهارچوب بینالمللی، به واکاوی نقش حیاتی تونماهیان در اقتصاد جهانی و ضرورتهای حفاظتی از این ذخایر ارزشمند پرداخته است.
همزمان با روز جهانی تونماهیان، این گونههای ارزشمند از منظر امنیت غذایی و اقتصاد جهانی مورد توجه بیشتری قرار گرفتهاند؛ موضوعی که بر ضرورت بهرهبرداری پایدار از ذخایر دریایی بیش از پیش تأکید دارد.
تونماهیان از راسته پرسیفورم و خانواده اسکمبریده بوده و دارای 15 جنس و 52 گونه هستند. تمامی اعضای این خانواده دریایی و پلاژیک بوده و در لایههای میانی آب، عمدتاً از سطح تا عمق 300 متر، زندگی میکنند و گاهی مهاجرتهای مهم غذایی یا تولیدمثلی انجام میدهند. تونماهیان از مهمترین ماهیان اقتصادی در جهان بهشمار میروند و از باارزشترین آبزیان در صید صنعتی هستند. بهطور کلی، تعداد ذخایر تجاری تونماهیان در جهان 23 ذخیره برآورد میشود که بر اساس اقیانوسها مورد بررسی قرار میگیرند.
صید تونماهیان در جهان عمدتاً در آسیا و بهویژه اندونزی بهعنوان یکی از تولیدکنندگان اصلی انجام میشود و کشورهای ایران، ویتنام، ژاپن و فیلیپین نیز در این حوزه فعال هستند. همچنین در اروپا، اسپانیا و فرانسه و در قاره آمریکا، اکوادور و ایالات متحده از کشورهای مهم در صید تونماهیان بهشمار میآیند. این گونهها علاوه بر اهمیت اقتصادی، نقش مهمی در اکوسیستمهای دریایی و تأمین غذای انسان دارند و در زنجیره غذایی جهانی، از سوشی در شرق آسیا تا کنسروهای عرضهشده در بازارهای اروپا و آمریکای شمالی، جایگاه ویژهای دارند.
با افزایش تقاضا برای غذاهای دریایی، برچسبگذاری این محصولات اهمیت بیشتری یافته است. برچسبهای غذاهای دریایی شامل اطلاعاتی مانند ارزش تغذیهای (از جمله میزان پروتئین، چربی، کربوهیدرات و ویتامینها و بهویژه اسیدهای چرب امگا-3 در تونماهیان)، منبع و نوع ماهی (صید طبیعی یا پرورشی)، تاریخ انقضا و شرایط نگهداری، روشهای فرآوری (کنسرو، دودی یا منجمد) و اطلاعات مربوط به آلرژی هستند که به مصرفکنندگان در انتخاب آگاهانه کمک میکنند.
در کنار این موارد، برچسبهای زیستمحیطی یا اکولوژیکی نقش مهمی در مدیریت پایدار منابع دریایی دارند. این برچسبها بهعنوان ابزاری برای جمعآوری دادههای مرتبط با رفتار و الگوهای مهاجرت گونههای دریایی و همچنین تضمین پایداری صید مورد استفاده قرار میگیرند.
از جمله مزایای این برچسبها میتوان به حمایت از مدیریت پایدار منابع دریایی، پیشگیری از صید بیرویه و غیرقانونی (IUU)، افزایش آگاهی مصرفکنندگان، تقویت شفافیت در زنجیره تأمین و حمایت از اکوسیستمهای دریایی از طریق کاهش صید جانبی (bycatch) اشاره کرد. در این چارچوب، رعایت ظرفیت مجاز صید (TAC) نیز مورد توجه قرار میگیرد.
در مقابل، چالشهایی نیز در این حوزه وجود دارد که از جمله آنها میتوان به هزینه بالای اخذ گواهی، محدودیت در پوشش برخی گونهها، چالش در اجرای دقیق استانداردها، وابستگی به دادههای علمی ناقص، کمتوجهی به جنبههای اجتماعی و خطر استفاده نادرست از برچسبها بهعنوان ابزار بازاریابی (Greenwashing) اشاره کرد.
در سطح جهانی، برچسبهای زیستمحیطی متعددی برای ارزیابی پایداری محصولات دریایی توسعه یافتهاند. در ادامه نمونههایی از این برچسبها آمده است:
MSC (Marine Stewardship Council): تأسیس 1997 در انگلستان (لندن)، شامل گونههای آبزی در اقیانوسهای جهان (آرام، اطلس و هند) بوده و بر اساس سه معیار اصلی شامل وضعیت ذخایر ماهی، تأثیرات بر اکوسیستم و مدیریت مؤثر عمل میکند.
ASC (Aquaculture Stewardship Council): تأسیس 2010 در هلند (اوترخت)، شامل گونههای آبزی در اقیانوسهای جهان (آرام، اطلس و هند) بوده و بر اساس معیارهایی مانند حفاظت از منابع آب، کاهش تأثیرات بر اکوسیستمها، مدیریت بهداشتی و حقوق کارگران عمل میکند.
Friend of the Sea: تأسیس 2006 در سوئیس (ژنو)، شامل گونههای آبزی در اقیانوسهای جهان (آرام، اطلس و هند) بوده و بر اساس معیارهایی مانند حفاظت از ذخایر ماهی، کاهش صید غیرهدفمند و حفاظت از اکوسیستمها عمل میکند.
Dolphin Safe: تأسیس 1990 در ایالات متحده (کالیفرنیا)، مربوط به صید تونماهیان با تأکید بر عدم آسیب به دلفینها و نظارت مستقل بر فرآیند صید است.
GLOBALG.A.P: تأسیس 1997 در آلمان (کلن)، شامل گونههای آبزی در اقیانوسهای جهان بوده و بر اساس معیارهای زیستمحیطی، اجتماعی و بهداشتی عمل میکند.
Seafood Watch: تأسیس 1999 در ایالات متحده (کالیفرنیا)، شامل گونههای آبزی در اقیانوسهای جهان بوده و بر اساس نظام رنگی (سبز، زرد، قرمز) محصولات دریایی را ارزیابی میکند.
Fair Trade Certified: تأسیس 1997 در آلمان (بن)، شامل گونههای آبزی در اقیانوسهای جهان بوده و بر اساس معیارهایی مانند حقوق کارگران، حمایت از جوامع محلی و استانداردهای زیستمحیطی عمل میکند.
Naturland: تأسیس 1982 در آلمان (مونیخ)، شامل گونههای آبزی در اقیانوسهای جهان بوده و بر اساس معیارهایی مانند حفاظت از منابع طبیعی، حقوق کارگران و حمایت از جوامع محلی عمل میکند.
BAP (Best Aquaculture Practices): تأسیس 2002 در ایالات متحده (فلوریدا)، شامل گونههای آبزی در اقیانوسهای جهان بوده و بر اساس چهار معیار محیط زیست، اجتماعی، بهداشتی و مدیریت عمل میکند.
IFOAM (International Federation of Organic Agriculture Movements): تأسیس 1972 در آلمان (بن)، شامل محصولات کشاورزی و آبزیان بوده و بر اساس اصول حفاظت از اکوسیستم، عدالت، مراقبت و سلامت عمل میکند.
KRAV: تأسیس 1985 در سوئد، شامل گونههای مختلف آبزیان بوده و بر اساس معیارهایی مانند عدم استفاده از مواد شیمیایی، حفاظت از منابع طبیعی و حقوق کارگران عمل میکند.
IFFO (International Fishmeal and Fish Oil Organization): تأسیس 1959 در بریتانیا، شامل ماهیان کوچک و ضایعات ماهی بوده و بر اساس معیارهایی مانند وضعیت ذخایر ماهی، کاهش صید غیرهدفمند، حفاظت از اکوسیستم و مدیریت مؤثر عمل میکند.
