خلاقیت؛ فراتر از هوش و استعداد ذاتی/ خانواده، اصلیترین معمار اندیشه نوآورانه کودکان
به گزارش روابط عمومی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان ایلام، مژگان خوشمرام، پژوهشگر و محقق مرکز تحقیقات ایلام، با اشاره به ضرورت بازنگری در الگوهای تربیتی و آموزشی، خلاقیت را نه صرفاً یک ویژگی ذاتی، بلکه «مهارتی آموختنی» دانست که از طریق پیوند اطلاعات و تخیل کنترلشده شکوفا میشود. وی تأکید کرد که در بسیاری از موارد، تأکید بر انگیزه خلاق در کودکان بسیار سازندهتر از تمرکز بر استعدادهای خدادادی است.
خوشمرام ضمن تبیین سازوکارهای ذهنی خلاقیت، اظهار داشت: بسیاری بر این باورند که خلاقیت صرفاً یک موهبت فردی است، در حالی که خلاقیت به معنای طی کردن راهی تازه یا پیمودن مسیری طی شده به شیوهای نوین است. خلاقیت بهطور مستقیم با «تفکر واگرا» در ارتباط است؛ فرایندی که در آن فرد به جای بازسازی صرف اطلاعات، به ترکیب و نوآرایی محتویات ذهنی برای یافتن راهحلهای متعدد دست میزند.
این پژوهشگر مرکز تحقیقات ایلام، «اطلاعات» را ماده خام خلاقیت خواند و افزود: بدون برخورداری از میزان مطلوبی از دانش، نمیتوان انتظار شکوفایی و خلاقیت را داشت. دکتر خوشمرام در ادامه بر ضرورت گسترش روابط اجتماعی تأکید کرد و گفت: «تمایل به معاشرت با افراد همفکر، فرضیات ما را مسدود میکند. دیدار فعالانه با افراد متنوع، فرضیات ذهنی ما را به چالش میکشد و باعث میشود در ابعاد گستردهتری بیندیشیم.»
وی با اشاره به یافتههای علمی پیرامون رابطهی هوش و خلاقیت، تصریح کرد: «هوش خارقالعاده لزوماً معادل با استعداد خلاقیت نیست. تحقیقات نشان میدهد داشتن حداقل سطح هوش برای خلاقیت ضروری است، اما افراد باهوش لزوماً نوآورترین ایدهها را خلق نمیکنند. در واقع، افراد خلاق از مردم عادی باهوشترند، اما الزاماً از همکارانِ غیرخلاقِ خود درخشانتر نیستند.»
این محقق با برشمردن اهمیت انگیزش، بیان داشت: خلاقیت زمانی به اوج میرسد که فرد بهصورت «درونی» برانگیخته شده باشد. اگر فعالیتها صرفاً برای رسیدن به اهداف بیرونی (پاداش یا تنبیه) انجام شوند، خلاقیت متوقف میشود. به گفته وی، تا زمانی که عملی از روی عادت انجام گیرد، خلاقیت در کار نیست؛ اما به مجردی که اجرای عملی احتیاج به تدابیر جدید داشته باشد، جریان خلاقیت آغاز میشود.
مژگان خوشمرام، مهمترین عامل بروز خلاقیت را شرایط محیطی دانست و افزود: «خانواده، اصلیترین نقش را در کنترل و هدایت تخیل کودکان بر عهده دارد.» وی با انتقاد از تنبیه و تهدیدهای مکرر در محیط خانه، تأکید کرد: «این رویکردها آفت خلاقیت هستند. زمینه رشد خلاقیت در خانه زمانی فراهم میشود که خانوادهها به کودکان آزادیِ عمل بدهند، به آنها احترام بگذارند و بر ارزشهای اخلاقی، نه قوانین خشک و خاص، تأکید کنند. تشویق خیالپردازیهای کودکانه، بستری است که در آینده به نوآوریهای بزرگ تبدیل خواهد شد.»
