دستاوردی بزرگ در حوزه گیاهشناسی؛
ایران با بیش از یک میلیون نمونه هرباریومی؛ پیشتاز منطقه در نگهداری ذخایر ژنتیکی گیاهی
به گزارش روابط عمومی مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، بهنام حمزه، رئیس بخش تحقیقات گیاهشناسی این مؤسسه در گفتوگویی ویژه اظهار داشت: ایران با برخورداری از ۴۴ هرباریوم و یک میلیون و ۷۷ هزار و ۱۶۲ نمونه گیاهی، در میان کشورهای منطقه و همسایه، رتبه نخست را از نظر تعداد ذخایر هرباریومی در اختیار دارد. از سویی دیگر، هرباریوم مرکزی ایران که در مجموعه باغ گیاهشناسی ملی ایران مستقر است، به تنهایی، حدود ۱۹۰ هزار نمونه گیاهی را در خود جای داده و بهعنوان بزرگترین هرباریوم کشور شناخته میشود همچنین، با احتساب ۲۴ هرباریوم استانی تحت پوشش، مجموعاً بیش از ۴۴۰ هزار نمونه گیاهی در هرباریوم ستاد و مراکز استانی نگهداری میشود.
وی معتقد است این مجموعه عظیم علمی حاصل سالها تلاش پژوهشگران گیاهشناسی است که با انجام سفرهای تحقیقاتی به نقاط مختلف کشور، نمونههای گیاهی را جمعآوری، شناسایی، مستندسازی و بهصورت استاندارد نگهداری کردهاند. امروز، این نمونهها بهعنوان اسناد علمی معتبر، زیربنای اجرای طرحهای ملی و بینالمللی در حوزههایی همچون فلور ایران، سیستماتیک مولکولی، گردهشناسی، آناتومی گیاهی و سایر زمینههای علوم زیستی محسوب میشوند.
حمزه، ضمن تأکید بر جایگاه هرباریوم بهعنوان یک سرمایه ملی در عرصه تحقیقات گیاهشناسی خاطرنشان کرد: یکی از مهمترین دستاوردهای این مجموعه، انتشار «مجله گیاهشناسی ایران» است که فعالیت خود را از سال ۱۳۵۵ آغاز کرده و اکنون بهعنوان یکی از قدیمیترین نشریات علمی کشور به زبان انگلیسی شناخته میشود. این نشریه با حضور اعضای هیئت تحریریهای از ایران و کشورهای مختلف جهان، به انتشار نتایج تحقیقات گیاهشناسی و معرفی تاکسونهای جدید میپردازد و بر اساس آمارهای منتشر شده، در سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ حدود ۲۳.۵ درصد مقالات چاپ شده در این مجله متعلق به پژوهشگران خارجی از کشورهای ارمنستان، ازبکستان، روسیه، سوریه، عراق و هند بوده است.
این مجله علاوه بر نمایه شدن در پایگاههای معتبر علمی، از سال ۱۳۹۸ در پایگاه استنادی «اسکوپوس» نیز نمایه شده و بر اساس آخرین رتبهبندی SJR، جایگاه آن در سال ۲۰۲۵ از سطح Q4 به Q3 ارتقا یافته است؛ موفقیتی که نشاندهنده افزایش اعتبار بینالمللی پژوهشهای گیاهشناسی در ایران است.
این عضو هیئت علمی، در تشریح برخی دیگر از دستاوردهای مهم پژوهشگران هرباریوم مرکزی ایران گفت: این پژوهشگران، تاکنون موفق به معرفی حدود ۶۵۷ گونه جدید برای دنیا و ثبت رکوردهای تازه برای کشور شدهاند. همچنین پروژه ملی «فلور ایران» که از مهمترین طرحهای علمی حوزه گیاهشناسی کشور به شمار میرود، پس از حدود ۴۵ سال تلاش مستمر حدود 96 گیاهشناس از مراکز تحقیقاتی و دانشگاههای کشور، با انتشار ۱۸4 جلد کتاب و یک جلد متمم، به سرانجام رسیده است. در این مجموعه، ۱۷۷ تیره، ۱۳۰۳ جنس، ۷۳۷۱ گونه گیاهی، 681 زیرگونه و 486 واریته معرفی شده که از این تعداد، ۲۳۸۸ گونه، زیرگونه و واریته، انحصاری ایران هستند.
علاوه بر این، مجموعه «فلور رنگی ایران» نیز با مشارکت دانشگاه تهران در حال تدوین است و هماکنون جلد شماره ۲۹ آن آماده چاپ شده است. در این مجموعه، تاکنون 3625 تاکسون از ایران معرفی شدهاند. وی افزود: مهمترین متقاضیان فلور ایران و فلور رنگی، سازمان منابع طبیعی کشور، سازمان حفاظت از محیط زیست، تمام دانشگاهها (رشتههای علوم گیاهی، منابع طبیعی و محیط زیست) همچنین، سازمان پارکها و شهرداریها هستند.
وی درخصوص سایر دستاوردها و اقدامات شاخص گروه ردهبندی گیاهان گلدار گفت: کارنامه فعالیتهای این گروه، تنها به انتشار آثار مرجع محدود نمیشود. چاپ 677 مقاله پژوهشی گیاهشناسی در مجلات معتبر بینالمللی، مشارکت در بیش از ۲۷۱ پایاننامه کارشناسی ارشد و دکتری، انتشار 75 جلد کتاب تخصصی و انتشار بیش از ۴۱۰ مقاله علمی در حوزههای مختلف علمی از دیگر دستاوردهای این مجموعه علمی بهشمار میرود.
حمزه در زمینه مطالعات میدانی پژوهشگران گروه ردهبندی گیاهان گلدار اظهار داشت: طرح «مطالعه فلوریستیک مناطق آلپی ایران» از سال ۱۴۰۱ آغاز شد و در فاز نخست این طرح که در ۱۷ استان کشور اجرا شد، بیش از ۷ هزار نمونه گیاهی جمعآوری و بررسی شد. این نمونه ها متعلق به 1812 آرایه بودند که از این تعداد، 4۷۸ آرایه انحصاری، 4۳۸ آرایه نیمهانحصاری و 4۸۱ آرایه نادر بود که از نواحی آلپی فهرست شدند. فاز دوم این طرح، هماکنون در حال اجرا است.
همزمان، طرح جامع حفاظت برونرویشگاهی گونههای گیاهی اندمیک و نادر ایران نیز با هدف حفظ ذخایر ژنتیکی آنها، تقویت بانک ژن منابع طبیعی ایران و هرباریوم مرکزی ایران، در دو مرحله اجرا شده است. در فاز نخست این طرح، ۲۸4۸ نمونه بذر از گونههای انحصاری و نادر جمعآوری شد و در فاز دوم نیز که در سال جاری به اتمام میرسد، بیش از ۲۱۹۹ نمونه بذر و نمونه هرباریومی جمعآوری شده است.
رئیس بخش تحقیقات گیاهشناسی، طرح ملی تهیه و چاپ «فلور رنگی استان مازندران» را که از سال ۱۴۰۱ آغاز شد و در سال ۱۴۰۵ به پایان می رسد، یکی از دستاوردهای مهم گروه ردهبندی گیاهان گلدار در زمینه تهیه فلورهای استانی برشمرد.
بهنام حمزه در انتها خاطرنشان کرد: طبق مطالعات فیلوژنتیک در سه دهه اخیر و با پیشرفت تکنیکهای مولکولی، ردهبندی گیاهان (موجودات زنده) و تاکسونومی آنها، دستخوش تغییرات زیادی شده است و این اطلاعات پس از نظریه تکاملی داروین با بهکارگیری دادههای مولکولی، مسیر تکاملی در گیاهان گلدار را مشخصتر کرده است. در بخش تحقیقات گیاهشناسی مؤسسه، ارائه طرحهای تحقیقاتی در زمینه تاکسونومی مدرن بر پایه دادههای مولکولی و تعیین وضعیت تاکسونومیکی گونههای انحصاری ایران در تیرههای گیاهان گلدار، طبق سیستم ردهبندی فیلوژنی جدید (APG IV) و معرفی در سیستمهای آنلاین کنونی (The Plant World Online, Kew & Catalogue of life) در جریان است.
گفتنی است هرباریوم مرکزی ایران نهتنها یک مرکز نگهداری نمونههای گیاهی، بلکه سرمایهای راهبردی برای کشور است که با حفظ میراث طبیعی ایران، زمینه توسعه تحقیقات علمی، حفاظت از تنوع زیستی و ارتقای جایگاه علمی ایران در عرصه بینالمللی را فراهم میآورد. این مجموعه ارزشمند، امروز بهعنوان مرجع اصلی مطالعات گیاهشناسی کشور، نقش بیبدیلی در شناخت و صیانت از ذخایر طبیعی ایران ایفا میکند./
