جوابیه رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی آذربایجان شرقی در خصوص موضوع آبیاری برخی اراضی کشاورزی با آبهای آلوده در سایت وزارت جهاد کشاورزی
جوابیه در خصوص موضوع آبیاری برخی اراضی کشاورزی با آبهای آلوده بر اساس فرمایشات مدیر کل محیط زیست استان آذربایجان شرقی
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی وزارت جهاد کشاورزی به نقل از روابط عمومی سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان شرقی، در پی طرح مطالبی در خصوص آبیاری برخی اراضی کشاورزی، بهویژه مزارع واقع در جنوب تبریز، با آبهای آلوده و فاضلاب و همچنین طرح برخی اظهارنظرها در خصوص مسئولیت دستگاههای اجرایی در این زمینه، سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان شرقی بهمنظور تنویر افکار عمومی و تبیین حدود وظایف قانونی دستگاههای ذیربط، توضیحات زیر را اعلام میدارد:
نخست باید تأکید کرد که این سازمان استفاده از فاضلاب خام و آبهای آلوده برای آبیاری محصولات کشاورزی، بهویژه محصولات سبزی و صیفی، را اقدامی غیرقابل قبول دانسته و همواره در چارچوب وظایف قانونی و تخصصی خود نسبت به آموزش، ترویج، اطلاعرسانی، هشدار و هدایت بهرهبرداران اقدام کرده است. سلامت محصولات کشاورزی و صیانت از سلامت مصرفکنندگان از موضوعات مورد تأکید این سازمان بوده و هرگونه استفاده غیرمجاز از منابع آب آلوده مورد تأیید جهاد کشاورزی نیست.
با این حال، در تحلیل این موضوع ضروری است میان «مدیریت تولید کشاورزی» و «مدیریت فاضلاب و کنترل آلودگی منابع آب» تفکیک حقوقی و فنی روشنی صورت گیرد.
سازمان جهاد کشاورزی تولیدکننده فاضلاب نیست، شبکه جمعآوری و انتقال فاضلاب را مدیریت نمیکند، متولی تصفیهخانههای فاضلاب نیست و اختیار فنی و اجرایی لازم برای جلوگیری از ورود فاضلاب شهری به انهار، کانالها، مسیلها و مسیرهای انتقال آب را نیز در اختیار ندارد. بنابراین چنانچه فاضلاب یا پساب غیراستاندارد در بالادست و قبل از رسیدن آب به اراضی کشاورزی وارد نهر یا مسیر انتقال آب شود، شناسایی منشأ آلودگی، جلوگیری از تخلیه، رفع اتصالهای غیرمجاز، جمعآوری و تصفیه فاضلاب و کنترل کیفیت آب باید توسط دستگاههایی انجام شود که براساس قوانین و مقررات، وظایف و امکانات مربوط در اختیار آنان قرار گرفته است.
بر اساس قوانین مربوط به تشکیل شرکتهای آب و فاضلاب، جمعآوری، انتقال و تصفیه فاضلاب شهری در زمره وظایف شرکتهای آب و فاضلاب قرار دارد. همچنین مطابق مقررات مربوط به حفاظت از منابع آب، جلوگیری از آلودگی منابع آب و نظارت بر آلایندههای زیستمحیطی از وظایف قانونی دستگاه متولی حفاظت محیطزیست محسوب میشود.
از سوی دیگر، در موضوعاتی که آلودگی آب یا استفاده از فاضلاب موجب تهدید علیه بهداشت عمومی شود، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و مجموعههای تابعه آن، از جمله دانشگاه علوم پزشکی و معاونت بهداشت، دارای وظایف نظارتی، تشخیصی و قانونی هستند.
بر همین اساس، موضوع آبیاری مزارع با فاضلاب یا آبهای آلوده اساساً یک مسئله بینبخشی و چنددستگاهی است و نمیتوان تمام مسئولیت آن را متوجه سازمان جهاد کشاورزی یا بهرهبرداران بخش کشاورزی دانست.
در مقررات و مصوبات مربوط نیز جلوگیری از آبیاری مزارع با فاضلاب تصفیهنشده بهعنوان یک مأموریت مشترک دستگاهی دیده شده و برای استانداری، وزارت نیرو، جهاد کشاورزی، بهداشت و سایر دستگاههای ذیربط نقش و مسئولیت پیشبینی شده است. این تقسیم وظایف خود نشان میدهد که قانونگذار حل چنین مسئلهای را در صلاحیت یک دستگاه واحد ندانسته است.
سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان شرقی در این زنجیره، وظایف خود را در حوزه آموزش و ترویج، هدایت بهرهبرداران، ارائه توصیههای فنی، هشدار نسبت به مخاطرات استفاده از آبهای آلوده، شناسایی موارد مشاهدهشده در عرصههای کشاورزی، همکاری در بازدیدهای مشترک و انعکاس موارد به دستگاههای ذیصلاح انجام میدهد و آماده استمرار و تقویت این همکاریها نیز هست.
اما بدیهی است که اقدامات ترویجی و آموزشی نمیتواند جایگزین اقدامات زیرساختی و اجرایی در مبدأ آلودگی شود.
اگر فاضلاب وارد یک نهر، کانال یا جریان آبی شده است که کشاورزان پاییندست از آن برای آبیاری استفاده میکنند، نخستین اقدام فنی و مؤثر باید شناسایی و مسدود کردن منشأ ورود فاضلاب و جلوگیری از آلوده شدن منبع آب باشد. صرفاً هشدار دادن به کشاورز، در حالی که منشأ آلودگی در بالادست همچنان فعال است، نه راهکار پایدار محسوب میشود و نه موجب رفع اصل مشکل خواهد شد.
از سوی دیگر، مسئله کمبود و تنش آبی در بخش کشاورزی نیز واقعیتی است که در بررسی ریشههای موضوع نباید نادیده گرفته شود. البته کمبود آب به هیچ عنوان مجوز استفاده از فاضلاب خام یا آب غیرمجاز نیست، اما در شرایطی که بهرهبردار با کمبود شدید منابع آب مواجه بوده و آب موجود در مسیر متعارف آبیاری در اثر ورود فاضلاب در بالادست آلوده شده باشد، نمیتوان بدون بررسی منشأ آلودگی و بدون تأمین راهکار جایگزین، تمام مسئولیت را به حلقه آخر زنجیره یعنی کشاورز و دستگاه متولی تولید کشاورزی منتقل کرد.
سؤال اساسی در چنین شرایطی آن است که:
فاضلاب از چه نقطهای وارد مسیر آب شده است؟
کدام دستگاه مسئول جمعآوری و انتقال آن بوده است؟
آیا کیفیت پساب یا آب مورد استفاده پایش شده است؟
چرا در صورت احراز آلودگی، منشأ ورود فاضلاب مسدود نشده است؟
چه دستگاهی مسئول تأمین یا مدیریت آب جایگزین برای بهرهبرداران است؟
و چه اقدام مشترکی از سوی دستگاههای مسئول برای جلوگیری از تکرار این وضعیت انجام شده است؟
پاسخ به این سؤالات میتواند مسیر حل ریشهای مسئله را روشن کند.
سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان شرقی ضمن اعلام آمادگی برای همکاری کامل با استانداری، شرکت آب و فاضلاب، شرکت آب منطقهای، اداره کل حفاظت محیطزیست، دانشگاه علوم پزشکی، فرمانداریها، دستگاه قضایی و سایر دستگاههای مسئول، تأکید میکند که مقابله مؤثر با استفاده از آبهای آلوده در کشاورزی نیازمند یک برنامه جامع از «مبدأ تولید آلودگی تا محل مصرف» است.
در چنین برنامهای، منشأ تولید و ورود فاضلاب باید کنترل شود، از ورود فاضلاب به انهار و مسیرهای آبیاری جلوگیری شود، کیفیت آب بهصورت مستمر پایش گردد، وضعیت تصفیه و دفع فاضلاب ساماندهی شود، منابع آب سالم و مطمئن برای بهرهبرداران مورد توجه قرار گیرد و همزمان آموزش و نظارت بر نحوه مصرف آب در مزارع نیز استمرار داشته باشد.
این سازمان معتقد است حل این مسئله با انتقال مسئولیت از یک دستگاه به دستگاه دیگر امکانپذیر نیست و همانگونه که سازمان جهاد کشاورزی باید در حدود وظایف قانونی خود پاسخگو باشد، سایر دستگاههای مسئول نیز باید نسبت به وظایف قانونی و اجرایی خود در زمینه مدیریت فاضلاب، جلوگیری از آلودگی آب، سلامت عمومی و کنترل منشأ آلودگی پاسخگو باشند.
در پایان بار دیگر تأکید میشود که سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان شرقی هیچگونه استفاده غیرمجاز از فاضلاب خام برای تولید محصولات کشاورزی را تأیید نمیکند، اما انتساب تمامی مسئولیتهای ناشی از تولید، ورود، انتقال و آلودگی آب به بخش کشاورزی، با تقسیم وظایف قانونی دستگاههای اجرایی و واقعیتهای فنی مسئله انطباق ندارد.
راهکار مؤثر، برخورد ریشهای با منشأ آلودگی، انجام وظایف قانونی توسط تمامی دستگاههای مسئول و ایجاد سازوکار هماهنگ استانی برای تأمین آب سالم و حفاظت همزمان از سلامت مردم و امنیت تولید کشاورزی است.
