جهش تولید علوفه در بوشهر با تمرکز بر گونه‌های بومی

به گزارش روابط عمومی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان بوشهر ، به نقل از خبرگزاری ایرنا امروزه توجه به فاکتورهای حائز اهمیت در حفظ منابع طبیعی و بستر اصلی تولید همچون آب، خاک و پوشش گیاهی بعنوان محورهای بنیادین توسعه پایدار امری ضروری است زیرا این عناصر در ابعاد وسیع‌تر علاوه بر تأمین علوفه ارگانیک، ارزش‌های زیست‌محیطی و اقتصادی متعددی نظیر تولید اکسیژن، ترسیب کربن و فراهم‌کردن زمینه توسعه گردشگری طبیعی را بدنبال دارند.

اجرای اقدامات فوری و هدفمند برای مقابله با پدیده بیابان‌زایی و توجه به نقش بنیادین مراتع در جلوگیری از آسیب‌های ناشی از تغییرات اقلیمی، تضمین امنیت زیستی و غذایی، پشتیبانی از معیشت خانوارهای عشایری و روستایی، حفظ زیستگاه حیات‌وحش ضرورتی دو چندان دارد.

مراتع با تولید سالانه میلیون‌ها تُن علوفه منجر به تأمین بیش از ۴۰ درصد گوشت و فرآورده‌های دامی کشور می‌شوند همچنین این اراضی از منابع اصلی تولید عسل، گیاهان دارویی و صنعتی، تأمین مواد اولیه صنایع‌دستی همچون فرش دستباف و توسعه اکوتوریسم محسوب می‌شوند؛ اهمیتی راهبردی که موجب شده سال ۲۰۲۶ میلادی از سوی مجمع عمومی سازمان ملل متحد هم‌زمان با دهه بین‌المللی احیای اکوسیستم‌ها به عنوان سال بین‌المللی مراتع و عشایر نامگذاری شود تا توجه دولت‌ها به حفاظت از این پایه‌های تاب‌آوری ملی جلب شود.

سایه سنگین خشکسالی و چرای دام بر پیکر مراتع بوشهر

اکنون استان بوشهر دارای یک‌میلیون و ۱۸۹ هزار هکتار مرتع است که این میزان معادل ۵۲ درصد از مساحت کل استان را تشکیل می‌دهد و با وجود شرایط اقلیمی چالش‌برانگیز، حدود ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار واحد دامی از این اراضی بهره‌برداری می‌کنند که آن را به یکی از ارزشمندترین مراتع قشلاقی جنوب کشور تبدیل کرده است.

بر اساس آخرین ارزیابی‌ها و مستندات موجود، از مجموع این عرصه‌ها تنها ۹۳ هزار هکتار در زمره مراتع درجه یک قرار داشته و ۹۴۹ هزار هکتار جزو مراتع درجه سه دسته‌بندی می‌شوند که نشان‌دهنده فقر شدید پوشش گیاهی و آسیب‌پذیری بالای این اقلیم است.

پرویز غلامی یکی از کارشناسان و محققان مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی در استان بوشهر با تشریح تبعات نامطلوب اقلیمی میزان علوفه تولیدی از مراتع استان بوشهر در سال‌های ترسالی و بارندگی‌های معمول را حدود ۶۵ هزار تن برشمرد و گفت:این رقم بیانگر میانگین تولید کمتر از ۵۰ کیلوگرم علوفه خشک در هر هکتار است.

وی ادامه ‌داد:وقوع پدیده‌های طبیعی نظیر خشکسالی‌های پیاپی، سیلاب و فرسایش خاک در کنار دخالت‌ها و تخریب‌های انسانی شامل تغییر کاربری اراضی ملی، رعایت‌نکردن اصول کشاورزی، آلودگی‌های صنعتی، نبود تعادل میان ظرفیت مرتع و تعداد دام و نیز وقوع آتش‌سوزی‌ها، سالانه بخش وسیعی از مراتع استان را با زنگ خطر بیابان‌زایی روبرو می‌سازد و پایداری این بستر زیستی را تهدید می‌کند.

تثبیت خاک و احیای پوشش گیاهی با گونه‌های سازگار بومی

شرایط نامساعد اقلیمی و افت محسوس پوشش گیاهی، ضرورت گزینش علمی گونه‌های مرتعی متناسب با زیست‌بوم جنوب را بیش از پیش نمایان کرده است زیرا گونه‌های منتخب برای احیای مراتع بوشهر باید واجد ویژگی‌هایی نظیر تحمل بالای خشکی، بردباری در برابر شوری و گرمای شدید همراه با توانایی استقرار سریع در عرصه‌های کم‌بارش باشند.

بر اساس نتایج تحقیقات بعمل آمده توسط کارشناسان و محققان مرکز تحقیقات کشاورزی استان بوشهر در این مسیر، گزینه‌های بومی متعددی نظیر پانیکوم بیابانی (Panicum turgidum)، علف‌ارزنی (Cymbopogon olivieri)، چمن دشتی (Cenchrus ciliaris) و برخی گون‌های بومی وجود دارند که هر یک با توجه به ویژگی‌های بافت خاک و الگوهای بارندگی در مناطق مختلف استان، پتانسیل‌های ارزشمندی برای بازسازی پوشش گیاهی و تثبیت بیولوژیک خاک از خود نشان داده‌اند.

با این وجود، در میان تمامی گزینه‌های موجود برای اصلاح مراتع خشک، گونه‌های خانواده گل‌آفتابی یا «هلیانتموم» (Helianthemum) به عنوان ارقامی پیشرو و متمایز شناخته شده‌اند که توانسته‌اند در آزمایش‌های میدانی سخت‌گیرانه، سازگاری فوق‌العاده‌ای به نمایش بگذارند. این گیاهان با تکیه بر ویژگی‌های زیستی منحصربه‌فرد، پاسخی مطمئن به خشکی‌های ممتد بوده و راه را برای دستیابی به مدل‌های نوین اصلاح مراتع در نواحی خشک هموار کرده‌اند.

راز پایداری و تاب‌آوری اکولوژیک گونه‌های هلیانتموم

نتایج تحقیقات اخیر دو تن از کارشناسان مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان بوشهر نشان می‌دهد دو گونه شاخص از این خانواده شامل Helianthemum lippii و Helianthemum kahiricum به دلیل دارا بودن ویژگی‌های اکوفیزیولوژیک برجسته، به عنوان گزینه‌های اصلی اصلاح مراتع کم‌بازده استان تعیین شده‌اند.

فاطمه غلامیان، عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی استان بوشهر، و جواد معتمدی ترکان، عضو هیأت علمی مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور طی این تحقیق متوجه شدند این گیاهان از راهبرد هوشمندانه خواب تابستانی برای فرار از تنش‌های شدید حرارتی و کم‌آبی محیطی بهره می‌برند؛ مزیتی ساختاری که به آن‌ها اجازه می‌دهد دوره‌های گرم سال را در حالت رکود سپری کرده و با آغاز نخستین بارش‌ها، چرخه رشد خود را با سرعتی بالا از سر بگیرند.

فاطمه غلامیان در این‌باره به خبرنگار ایرنا گفت:عملکرد این گیاهان نشان می‌دهد که در دوره‌های رشد کوتاه و متمرکز، قادر به تولید حجم مناسبی از علوفه هستند؛ به‌گونه‌ای که اکوتیپ دل‌آرام از گونه H. kahiricum با ثبت عملکرد چشمگیر تولید علوفه در حدود ۲ هزار کیلوگرم در هکتار، جهشی خیره‌کننده را در مقایسه با تولید کمتر از ۵۰ کیلوگرمی مراتع تخریب‌شده رقم زده است. این راندمان اکولوژیک، هلیانتموم را به ستون اصلی طرح‌های احیا در اراضی بیابانی و تشنه استان بدل ساخته است.

پایش ایستگاهی و نتایج مستند ارزیابی فنولوژی

غلامیان تاکید کرد:در راستای صحه‌گذاری علمی بر این ظرفیت‌ها، طرح پژوهشی ارزیابی فنولوژیک و عملکردی دو گونه مرتعی Helianthemum lippii و H. kahiricum (اکوتیپ دل‌آرام) با هدف تولید بذر گواهی‌شده و دستیابی به علوفه پایدار، طی سه سال زراعی در ایستگاه تحقیقاتی کاکی-دشتی استان بوشهر به اجرا درآمد و با پایش دقیق و مستمر مراحل رشد، عملکرد علوفه و ظرفیت بذردهی به مدت سه سال به سرانجام رسید.

وی اظهار کرد:یافته‌های این ارزیابی نشان داد که هر دو گونه با الگوی رشد فشرده و زودگذر، دوره رویشی خود را از بهمن تا فروردین، مرحله گل‌دهی را در اسفند تا فروردین و فرایند بذردهی را در فروردین تا اردیبهشت‌ماه سپری کرده و با ورود به خواب طولانی هشت‌ماهه در تابستان، بر تنش خشکی غلبه می‌کنند. در این میان، گونه H.kahiricum با تولید علوفه باکیفیت و خوش‌خوراک و عملکرد بذر بسیار مطلوب، برتری کاملی نسبت به H. lippii نشان داد.

این محقق مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی استان بوشهر معتقد است بذر فراوان و باکیفیت این گونه نقشی حیاتی در تجدید بانک بذر خاک ایفا می‌کند و سیستم ریشه‌ای عمیق آن، ضمن جلوگیری از فرسایش و تثبیت خاک، خوراک دام را در فصول بحرانی و کم‌علوفه تضمین می‌نماید.

ضرورت پیوند علم و اجرا در صیانت از سرمایه‌های مرتعی

دستیابی به این نتایج علمی در شرایطی که خشکسالی و کمبود علوفه معیشت بهره‌برداران را تحت تأثیر قرار داده، لزوم خروج یافته‌های پژوهشی از ایستگاه‌ها و ورود آن‌ها به پهنه اجرایی را به یک اولویت مبدل کرده است.

غلامیان با اشاره به اینکه گونه H. kahiricum (اکوتیپ دل‌آرام) گزینه‌ای کاملاً بومی و منطبق بر اقلیم استان بوشهر است، تصریح کرد: موفقیت این راهبرد مستلزم انتقال مستقیم دانش به دامداران و مرتع‌داران از طریق برگزاری کارگاه‌های آموزشی ترویجی، راه‌اندازی مزارع الگویی، و تولید انبوه بذر استاندارد و گواهی‌شده با مشارکت مستقیم سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور است.

محققان بر این باورند که حدود ۷۵ درصد از ثروت و ارزش واقعی مراتع مربوط به کارکردهای نامرئی و غیربازاری نظیر نفوذپذیری آب در سفره‌های زیرزمینی، مهار سیلاب، کنترل کانون‌های ریزگرد و ترسیب کربن است.

بر این اساس تلفیق دستاوردهای علمی با توان جوامع بومی، یگانه مسیر دستیابی به اقتصاد درون‌زا، امنیت زیستی و تاب‌آوری سرزمینی است؛ مسیری که نشان می‌دهد حفاظت از مراتع، مسئولیتی همگانی و سرمایه‌گذاری بی‌جایگزین برای تضمین آینده پایدار ایران است.