احیای حوزه‌های آبخیز بدون مشارکت اقتصادی و اجتماعی مردم پایدار نخواهد بود

به گزارش روابط عمومی سازمان تات، جهانگیر پرهمت روز سه‌شنبه ۲۱ مهرماه در هشتمین کنفرانس ملی حفاظت خاک و آبخیزداری، در سخنرانی کلیدی خود با موضوع تجارب موفق ملی، با تشریح عوامل تخریب سرزمین اظهار داشت: فقدان مدیریت جامع، بهره‌برداری نامناسب از اراضی، فشار بر منابع زیستی و وقوع رخدادهای حدی اقلیمی از مهم‌ترین عوامل تشدید تخریب حوزه‌های آبخیز کشور هستند.

وی افزود: بخش قابل توجهی از آسیب‌های واردشده به منابع طبیعی، ناشی از فعالیت‌های انسانی و بهره‌برداری نامتناسب با ظرفیت سرزمین است که در کنار تغییرات اقلیمی، زمینه افزایش فرسایش خاک، کاهش پوشش گیاهی و تشدید خسارت‌های ناشی از سیلاب را فراهم کرده است.

این پژوهشگر حوزه آبخیزداری تأکید کرد: تجربه‌های ملی و بین‌المللی نشان می‌دهد که اقدامات پراکنده و بخشی، حتی با وجود سرمایه‌گذاری قابل توجه، نمی‌توانند به‌تنهایی پایداری منابع طبیعی و احیای سرزمین‌های تخریب‌شده را تضمین کنند.

ضرورت اجرای هم‌زمان اقدامات حفاظتی، زیستی و اقتصادی

پرهمت با اشاره به تجربه‌های مختلف احیای منابع طبیعی گفت: یکی از چالش‌های اساسی برنامه‌های مدیریت سرزمین، اجرای جداگانه فعالیت‌های فنی، زیستی، اقتصادی و اجتماعی است؛ درحالی‌که این اقدامات باید در قالب یک برنامه جامع و هماهنگ طراحی و اجرا شوند.

وی افزود: احیای پوشش گیاهی، مدیریت منابع آب، اقدامات حفاظتی و تقویت مشارکت جوامع محلی از اجزای به‌هم‌پیوسته احیای حوزه‌های آبخیز هستند که اجرای منفرد هر یک از آن‌ها می‌تواند اثربخشی سرمایه‌گذاری‌ها را کاهش دهد.

سخنران کلیدی کنفرانس تصریح کرد: نمی‌توان انتظار داشت با اجرای تعدادی عملیات مکانیکی یا اقدامات محدود زیستی، یک حوزه آبخیز تخریب‌شده به شرایط پایدار بازگردد؛ بلکه لازم است تمامی ظرفیت‌های طبیعی، اقتصادی و اجتماعی حوزه به‌صورت هم‌زمان مورد توجه قرار گیرند.

پرهمت خاطرنشان کرد: فقدان هماهنگی مکانی و زمانی میان اقدامات اجرایی، یکی از دلایل اصلی کاهش اثربخشی طرح‌های احیای سرزمین است.

تأمین منافع اقتصادی مردم، پیش‌شرط مشارکت در آبخیزداری

وی با تأکید بر نقش تعیین‌کننده جوامع محلی در موفقیت برنامه‌های احیای سرزمین اظهار داشت: مشارکت مردم تنها با دعوت آنان به حضور در فعالیت‌های اجرایی محقق نمی‌شود، بلکه باید زمینه تأمین منافع اقتصادی و اجتماعی ساکنان حوزه‌های آبخیز فراهم شود.

پرهمت افزود: تا زمانی که بهره‌برداران و ساکنان محلی احساس نکنند اجرای طرح‌های آبخیزداری به بهبود شرایط معیشتی و اقتصادی آنان کمک می‌کند، نمی‌توان انتظار مشارکت مؤثر و پایدار از آنان داشت.

وی تأکید کرد: در طراحی برنامه‌های جامع احیای حوزه‌های آبخیز، نخست باید شرایط اقتصادی و اجتماعی جوامع محلی بررسی شود و سپس اقدامات حفاظتی و مدیریتی متناسب با نیازهای واقعی منطقه تدوین شود.

این پژوهشگر حوزه آبخیزداری با اشاره به اهمیت نهادسازی اجتماعی گفت: مشارکت جوامع محلی باید در مراحل برنامه‌ریزی، اجرا، حفاظت و نگهداری اقدامات پیش‌بینی شود تا نتایج حاصل از سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده ماندگار باشد.

تخریب پوشش گیاهی در بالادست، خسارت سیلاب در پایین‌دست

پرهمت در بخش دیگری از سخنان خود با نمایش نمونه‌هایی از حوزه‌های آبخیز تخریب‌شده کشور، ارتباط میان تخریب پوشش گیاهی در بالادست و افزایش خسارت‌های ناشی از سیلاب در مناطق پایین‌دست را تشریح کرد.

وی اظهار داشت: بهره‌برداری بی‌رویه از عرصه‌های طبیعی و تخریب پوشش گیاهی موجب افزایش رواناب، تشدید فرسایش خاک و انتقال حجم قابل توجهی از رسوبات به مناطق پایین‌دست می‌شود.

سخنران کلیدی کنفرانس افزود: این فرآیند می‌تواند چرخه‌ای از تخریب منابع طبیعی و خسارت‌های اقتصادی و اجتماعی ایجاد کند؛ به‌گونه‌ای که آسیب‌های واردشده به پوشش گیاهی و خاک در بالادست، در زمان وقوع بارش‌های شدید به شکل سیلاب، رسوب‌گذاری و خسارت به تأسیسات و سکونتگاه‌های پایین‌دست نمایان شود.

وی با اشاره به نمونه‌هایی از رخدادهای سیلابی در مناطق مختلف کشور، از جمله سیرجان و پلدختر، بر ضرورت توجه به مدیریت یکپارچه حوزه‌های آبخیز برای کاهش خطرپذیری مناطق مسکونی و زیرساخت‌های اقتصادی تأکید کرد.

پرهمت تصریح کرد: حفاظت از منابع طبیعی تنها اقدامی زیست‌محیطی نیست، بلکه ارتباط مستقیمی با کاهش خسارت‌های مالی و جانی ناشی از مخاطرات طبیعی دارد.

تغییر الگوی بارش و کاهش پوشش گیاهی، چالش مدیریت حوزه‌های آبخیز

این پژوهشگر حوزه آبخیزداری با اشاره به تغییرات اقلیمی و افزایش رخدادهای حدی گفت: تغییر الگوی بارش‌ها و کاهش پوشش گیاهی، شرایط مدیریت حوزه‌های آبخیز کشور را پیچیده‌تر کرده است.

وی افزود: در گذشته، بخشی از بارش‌ها در برخی مناطق به‌صورت برف ذخیره می‌شد و آب حاصل از ذوب تدریجی آن در طول زمان جریان پیدا می‌کرد؛ اما تغییر الگوی بارش و وقوع رگبارهای شدید، خطر ایجاد رواناب‌های ناگهانی و سیلاب را افزایش داده است.

پرهمت اظهار داشت: در شرایطی که پوشش گیاهی عرصه‌های بالادست نیز تخریب شده باشد، توان سرزمین برای کنترل رواناب و کاهش فرسایش محدود می‌شود و پیامدهای بارش‌های شدید افزایش می‌یابد.

وی تأکید کرد: مدیریت علمی حوزه‌های آبخیز باید با توجه به ویژگی‌های اقلیمی، وضعیت پوشش گیاهی و شرایط اجتماعی و اقتصادی هر منطقه انجام شود.

اجرای الگوی احیای حوزه آبخیز در استان البرز

پرهمت در ادامه با معرفی یکی از تجربه‌های عملی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری، به اجرای طرح الگویی احیای حوزه آبخیز در محدوده بالادست شهرک صنعتی دارویی برکت در استان البرز اشاره کرد.

وی اظهار داشت: این حوزه به دلیل تخریب گسترده عرصه‌های طبیعی، کاهش پوشش گیاهی، فرسایش خاک و انتقال رسوبات به مناطق پایین‌دست، به‌عنوان یکی از مناطق هدف برای اجرای الگوی جامع احیای سرزمین مورد توجه قرار گرفته است.

این پژوهشگر افزود: بررسی‌های انجام‌شده نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از عرصه‌های این حوزه با پوشش گیاهی فقیر و برونزدهای سنگی مواجه است و در زمان وقوع بارش، رواناب و رسوبات حاصل از فرسایش می‌تواند تأسیسات پایین‌دست را تحت تأثیر قرار دهد.

وی با اشاره به آثار رسوب‌گذاری در تأسیسات کنترل رواناب منطقه گفت: تجربه این حوزه نشان‌دهنده ضرورت اجرای اقدامات هماهنگ در بخش‌های مختلف یک حوزه آبخیز، از بالادست تا پایین‌دست است.

پرهمت تأکید کرد: هدف از اجرای این طرح، ایجاد الگویی علمی و عملی برای احیای حوزه‌های آبخیز تخریب‌شده است تا پس از ارزیابی نتایج، امکان بهره‌گیری از تجربه آن در سایر مناطق کشور فراهم شود.

ضرورت تغییر رویکرد از اقدامات پراکنده به مدیریت جامع سرزمین

سخنران کلیدی هشتمین کنفرانس ملی حفاظت خاک و آبخیزداری با تأکید بر اهمیت برنامه‌ریزی جامع اظهار داشت: یکی از مهم‌ترین الزامات موفقیت طرح‌های احیای منابع طبیعی، تدوین برنامه‌ای یکپارچه پیش از آغاز عملیات اجرایی است.

وی افزود: انجام فعالیت‌های پراکنده بدون شناخت ارتباط میان عوامل طبیعی، اقتصادی و اجتماعی حوزه‌های آبخیز، ممکن است هزینه‌های قابل توجهی به همراه داشته باشد، اما نتایج آن متناسب با سرمایه‌گذاری انجام‌شده نباشد.

پرهمت خاطرنشان کرد: ارتقای فناوری و توسعه نوآوری‌های مدیریتی زمانی می‌تواند به پایداری منابع طبیعی منجر شود که با مشارکت مردم، حفاظت از محیط طبیعی و بهبود شرایط اقتصادی جوامع محلی همراه باشد.

وی با تأکید بر ضرورت بهره‌گیری از تجربه‌های موفق ملی در مدیریت منابع طبیعی گفت: احیای حوزه‌های آبخیز تخریب‌شده نیازمند هم‌افزایی میان دانش پژوهشی، توان اجرایی دستگاه‌ها و ظرفیت مشارکت جوامع محلی است.

پرهمت تأکید کرد: استفاده هم‌زمان از ظرفیت‌های طبیعی و انسانی هر حوزه، در کنار هماهنگی اقدامات اجرایی، می‌تواند زمینه افزایش اثربخشی سرمایه‌گذاری‌ها و دستیابی به مدیریت پایدار منابع آب و خاک را فراهم کند.

 درصد مراتع حوزه در وضعیت فقیر و بسیار فقیر قرار داشت

این پژوهشگر با اشاره به وضعیت اولیه پوشش گیاهی حوزه آبخیز برکت گفت: بررسی‌های انجام‌شده پیش از اجرای طرح نشان می‌داد حدود ۶۷ درصد عرصه‌های مرتعی منطقه در وضعیت فقیر و بسیار فقیر قرار داشت و تنها حدود ۱۴ درصد از مراتع از وضعیت مناسب‌تری برخوردار بود.

وی افزود: کاهش پوشش گیاهی، فرسایش گسترده خاک و بهره‌برداری نامناسب از عرصه‌ها موجب افزایش رواناب و انتقال رسوبات به تأسیسات و مناطق پایین‌دست شده بود.

پرهمت اظهار داشت: بر همین اساس، در طراحی طرح جامع احیای حوزه تلاش شد ضمن شناسایی ظرفیت‌های طبیعی منطقه، کاربری اراضی متناسب با قابلیت‌های اکولوژیکی و نیازهای اقتصادی و اجتماعی بازنگری شود.

اجرای هم‌زمان اقدامات آبخیزداری و احیای پوشش گیاهی

پرهمت با تشریح اقدامات اجرایی طرح گفت: در این حوزه مجموعه‌ای از عملیات مدیریت رواناب، کنترل فرسایش خاک، احداث مخازن چندمنظوره، اقدامات حفاظتی و توسعه پوشش گیاهی طراحی و اجرا شده است.

وی افزود: مخازن چندمنظوره با هدف کنترل و مدیریت رواناب، کاهش انتقال رسوبات و بهره‌گیری از ظرفیت منابع آب در بخش‌های مختلف حوزه پیش‌بینی شده‌اند.

این پژوهشگر با تأکید بر ضرورت هماهنگی زمانی و مکانی عملیات اظهار داشت: در مدیریت جامع حوزه‌های آبخیز، اقدامات مختلف باید براساس برنامه‌ای مشخص و به‌صورت هم‌زمان انجام شوند تا آثار مثبت هر فعالیت، سایر بخش‌های طرح را نیز تقویت کند.

وی ادامه داد: انجام عملیات مکانیکی بدون توجه به احیای پوشش گیاهی و مسائل اقتصادی و اجتماعی ساکنان منطقه، نمی‌تواند به نتایج پایدار منجر شود.

توسعه گیاهان دارویی و درختان مثمر برای ایجاد منافع اقتصادی

پرهمت یکی از ویژگی‌های مهم طرح احیای حوزه آبخیز برکت را توجه به کاربری‌های اقتصادی سازگار با شرایط طبیعی منطقه عنوان کرد.

وی گفت: در چارچوب این طرح، بخشی از عرصه‌های مستعد برای توسعه گونه‌های مثمر و گیاهان دارویی در نظر گرفته شد تا علاوه بر حفاظت از خاک و تقویت پوشش گیاهی، زمینه ایجاد منافع اقتصادی نیز فراهم شود.

این پژوهشگر افزود: کشت گونه‌هایی مانند گل محمدی، عناب، بادام، سماق و سنجد از جمله اقدامات انجام‌شده در بخش‌های مختلف حوزه بوده است.

پرهمت اظهار داشت: انتخاب این گونه‌ها با هدف استفاده از ظرفیت‌های طبیعی منطقه و ایجاد انگیزه اقتصادی برای مشارکت در حفاظت و نگهداری عرصه‌های احیاشده صورت گرفته است.

وی تأکید کرد: مشارکت پایدار مردم زمانی شکل می‌گیرد که بهره‌برداران محلی از نتایج اقتصادی اجرای طرح‌ها نیز برخوردار شوند.

توسعه روش‌های تأمین رطوبت خاک و استقرار پوشش گیاهی

سخنران کلیدی هشتمین کنفرانس ملی حفاظت خاک و آبخیزداری با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای استقرار پوشش گیاهی گفت: در این طرح از روش‌های مختلف جمع‌آوری رواناب و تأمین رطوبت خاک در اطراف نهال‌ها استفاده شده است.

وی افزود: ایجاد تشتک‌های آبگیر در پای درختان و استفاده از ظرفیت بارش‌های طبیعی، از جمله اقدامات اجرایی برای افزایش رطوبت خاک و کمک به استقرار گونه‌های گیاهی بوده است.

پرهمت با اشاره به اهمیت استفاده از روش‌های متناسب با شرایط اقلیمی منطقه اظهار داشت: انتخاب شیوه‌های مناسب کاشت و مدیریت رطوبت خاک می‌تواند زمینه رشد گونه‌های گیاهی را با اتکای بیشتر به بارش‌های طبیعی فراهم کند.

هشتمین کنفرانس ملی حفاظت خاک و آبخیزداری روزهای ۲۱ و ۲۲ مهرماه ۱۴۰۵ با حضور مدیران اجرایی، استادان دانشگاه، پژوهشگران و متخصصان داخلی و بین‌المللی برگزار می‌شود.