گلستان‌های خراسان شمالی زیر سایه بی‌آبی و خام‌فروشی

به گزارش ایرنا، عطر گل محمدی هنوز در برخی از دامنه‌های خراسان شمالی می‌پیچد؛ عطری که با نخستین روشنای صبح، میان بوته‌های خاردار و گلبرگ‌های صورتی رنگ جان می‌گیرد و دست‌های کشاورزان را به امید درآمدی پایدار، روانه گلستان‌ها می‌کند.

اما پشت این زیبایی آرام و چشم‌نواز، قصه‌ای نهفته است از خشکسالی، خام‌فروشی، نبود صنایع فرآوری و گلستان‌هایی که یکی پس از دیگری از دل زمین حذف می‌شوند.

سال‌هایی نه‌چندان دور، توسعه کشت گل محمدی در خراسان شمالی به عنوان نسخه‌ای برای رونق اقتصاد روستاها و استفاده بهینه از اراضی شیبدار مطرح شد. بسیاری از کشاورزان به امید درآمدی متفاوت، بخشی از زمین‌های خود را به کشت این گیاه معطر اختصاص دادند؛ گیاهی که نامش با گلاب، عطر و دارو گره خورده و در فرهنگ ایرانی نیز جایگاهی دیرینه دارد.

اما اکنون، بسیاری از همان گلستان‌ها یا خشکیده‌اند یا جای خود را به باغ‌های میوه و زمین‌های زراعی داده‌اند؛ زیرا درآمدی که انتظار می‌رفت، هرگز به طور کامل نصیب بهره‌برداران نشد.

صبح‌های اردیبهشت در برخی روستاهای بجنورد، شیروان یا مانه هنوز با چیدن گل آغاز می‌شود. زنان و مردانی که پیش از طلوع خورشید راهی گلستان‌ها می‌شوند تا گل‌هایی را بچینند که عمر شکفتنشان کوتاه است. بوی خوش گل محمدی در هوا می‌پیچد اما نگرانی از آینده، در چهره بسیاری از کشاورزان دیده می‌شود.

برخی از آنان می‌گویند هزینه نگهداری گلستان‌ها، کمبود بارش و نبود بازار مناسب، انگیزه ادامه کار را کاهش داده است. محصولی که روزگاری قرار بود «طلای صورتی» خراسان شمالی باشد، حالا برای برخی تنها درآمدی اندک و فصلی به همراه دارد.

باران کم؛ گلستان‌های کم‌رمق

معاون آموزشی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خراسان‌شمالی معتقد است که توسعه گل محمدی بدون توجه به شرایط اقلیمی، نتیجه‌ای جز کاهش بهره‌وری نخواهد داشت.

گلستان‌هایی که در اراضی دیم ایجاد می‌شوند، باید دست‌کم ۳۰۰ میلیمتر بارندگی سالانه داشته باشند

مهدی باور می‌گوید: گلستان‌هایی که در اراضی دیم ایجاد می‌شوند، باید دست‌کم ۳۰۰ میلیمتر بارندگی سالانه داشته باشند، در حالی که میانگین بارش خراسان شمالی حتی در سال‌های پربارش حدود ۲۵۰ میلیمتر است و در برخی سال‌های خشکسالی به ۱۵۰ میلیمتر نیز رسیده است.

به گفته وی، کشت اقتصادی این گیاه تنها در مناطقی مانند بدرانلو بجنورد، ارتفاعات شیروان و بخش‌هایی از مانه و سملقان امکان‌پذیر است و توسعه آن در مناطق کم‌بارش توجیه اقتصادی ندارد.

او تاکید می‌کند که گل محمدی گیاهی صبور اما زمان‌بر است؛ محصولی که دست‌کم پس از پنج سال به سوددهی اقتصادی می‌رسد و اگر در خاک نامناسب یا زمین‌های کم‌بارش کاشته شود، بوته‌ها کوتاه، ضعیف و کم‌گل خواهند شد.

کارشناسان همچنین بر این باورند که خاک مناسب، عمق کافی و جانمایی دقیق، نقشی تعیین‌کننده در موفقیت گلستان‌ها دارد. بسیاری از اراضی دیم استان سنگلاخی هستند و ریشه این گیاه در چنین خاک‌هایی توان رشد کافی ندارد.

با این حال، متخصصان تاکید می‌کنند که توسعه گل محمدی در اراضی شیبدار می‌تواند به حفظ خاک و جلوگیری از فرسایش کمک کند؛ مزیتی که در شرایط خشکسالی و کاهش منابع آبی اهمیت بیشتری یافته است، هرچند ممکن است سود اقتصادی بالایی برای کشاورز نداشته باشد.

عطر گل‌ها؛ سهم دیگر استان‌ها

یکی از مهم‌ترین گلایه‌های فعالان این حوزه، نبود کارخانه‌های اسانس‌گیری و تکمیل نشدن زنجیره ارزش گل محمدی در خراسان شمالی است؛ موضوعی که باعث شده بخش زیادی از محصول تولیدی استان یا به گلاب تبدیل شود یا به صورت خام راهی سایر استان‌ها شود.

مهدی باور می‌گوید طی یک دهه گذشته توسعه سطح زیر کشت گل محمدی در استان مورد توجه قرار گرفت، اما همزمان صنایع تبدیلی و فرآوری متناسب با آن رشد نکرد.

وی تاکید دارد که تنها راه اقتصادی شدن این محصول، ایجاد واحدهای اسانس‌گیری است؛ چرا که در دنیا بخش عمده گل محمدی برای تولید اسانس استفاده می‌شود و بیشترین ارزش افزوده نیز در همین بخش شکل می‌گیرد.

اکنون در خراسان شمالی ۶۰ واحد سنتی و نیمه‌مکانیزه و چهار واحد صنعتی گلاب‌گیری فعالیت دارند

اکنون در خراسان شمالی ۶۰ واحد سنتی و نیمه‌مکانیزه و چهار واحد صنعتی گلاب‌گیری فعالیت دارند، اما نبود صنایع تکمیلی باعث شده سود اصلی این محصول نصیب استان‌های دیگر شود.

در سال‌های گذشته سطح زیر کشت گل محمدی در خراسان شمالی حتی به حدود ۵۰۰ هکتار نیز رسید، اما اکنون این میزان به ۱۲۹ هکتار کاهش یافته است. بسیاری از کشاورزان، گلستان‌های کم‌بازده را حذف و به جای آن محصولات دیگری کشت کرده‌اند؛ محصولاتی که درآمد سریع‌تر و مطمئن‌تری دارند.

با این وجود، هنوز هم برخی کشاورزان به آینده این گیاه امید دارند. آنان معتقدند اگر صنایع فرآوری، حمایت‌های فنی و بازار مناسب فراهم شود، گل محمدی می‌تواند دوباره به یکی از ظرفیت‌های اقتصادی روستاهای خراسان شمالی تبدیل شود.

امسال پیش‌بینی می‌شود بیش از ۲۵۰ تن گل محمدی از گلستان‌های استان برداشت شود و حدود ۲۰۰ هزار لیتر گلاب و ۲۴ تن غنچه خشک نیز تولید شود؛ آماری که هرچند در مقایسه با سال‌های اوج کاهش یافته، اما همچنان نشان می‌دهد عطر گل محمدی هنوز از دشت‌ها و دامنه‌های خراسان شمالی رخت برنبسته است.

شاید این گلستان‌ها امروز میان خشکسالی، خام‌فروشی و نبود صنایع تبدیلی گرفتار شده باشند، اما هنوز در صبح‌های خنک اردیبهشت، وقتی گلبرگ‌های صورتی زیر نور آفتاب می‌درخشند، امید در دل بسیاری از کشاورزان زنده است؛ امیدی که اگر با برنامه‌ریزی، صنایع فرآوری و حمایت اصولی همراه شود، می‌تواند دوباره عطر رونق را به روستاهای خراسان شمالی بازگرداند.