اکوسیستم واکسن ایران نیازمند پیوند مؤثر پژوهش، فناوری و صنعت است

به گزارش روابط‌عمومی مؤسسه رازی، مجتبی نوفلی در چهارمین نشست از سلسله‌نشست‌های «اکوسیستم واکسن کشور» که با موضوع «اکوسیستم واکسن؛ سیاست ایران و تجارب دنیا» برگزار شد، با اشاره به اینکه تجربه کرونا تنها بخشی از چالش‌های اکوسیستم واکسن را نمایان کرد، اظهار داشت: بررسی اکوسیستم واکسن کشور نباید صرفاً به درس‌آموخته‌های دوران کرونا محدود شود، بلکه باید با نگاهی ریشه‌ای، شکاف‌ها و نقاط ضعف ساختاری این اکوسیستم شناسایی و برای سال‌های آینده برنامه‌ریزی شود.

وی با اشاره به سرعت کم‌سابقه توسعه واکسن‌های کووید۱۹ در جهان افزود: در حالی که در مورد برخی واکسن‌ها فاصله میان مطالعات حیوانی اولیه تا مطالعات بالینی چندین دهه به طول انجامیده است، در دوران کرونا به دلیل شرایط ویژه جهانی، همکاری میان رشته‌ها و بسیج ظرفیت‌های علمی و فناورانه، این فرآیند در مدت بسیار کوتاهی طی شد؛ تجربه‌ای که می‌تواند برای طراحی یک نظام پایدار توسعه واکسن مورد استفاده قرار گیرد.

رئیس گروه مطالعات آنتی‌ژن مؤسسه رازی با بیان اینکه بخش قابل توجهی از مطالعات بالینی واکسن‌های کرونا در کشورهای پردرآمد انجام شد، خاطرنشان کرد: ایران نیز در دوران کرونا ظرفیت‌های علمی و تحقیقاتی خود را به کار گرفت، اما تعداد محدود مطالعات بالینی انجام‌شده در کشور نشان می‌دهد که برای تبدیل ظرفیت علمی به محصولات واکسنی قابل عرضه، همچنان نیازمند تقویت زیرساخت‌ها و ارتباط میان بخش‌های مختلف هستیم.

نوفلی، پژوهش و توسعه را یکی از پایه‌های اصلی اکوسیستم واکسن دانست و تصریح کرد: یک اکوسیستم واکسن کارآمد باید از مراحل اولیه شناسایی بیماری و پاتوژن، کشف آنتی‌ژن و طراحی واکسن تا مطالعات پیش‌بالینی، تولید، مطالعات بالینی، رگولاتوری، تأمین مالی، تولید انبوه و ورود محصول به بازار، یک زنجیره به‌هم‌پیوسته و منسجم ایجاد کند.

وی ادامه داد: دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی، شرکت‌های دانش‌بنیان و تولیدکنندگان، نهادهای دولتی، سازمان‌های بین‌المللی، سرمایه‌گذاران و سایر بازیگران باید در یک شبکه منسجم با یکدیگر ارتباط داشته باشند و چالش اصلی کشور تنها نبود ساختارهای علمی و فناورانه نیست، بلکه ضعف در اتصال و تعامل میان این ساختارهاست.

ضرورت عبور از پژوهش‌های جزیره‌ای 

نوفلی یکی از مهم‌ترین چالش‌های اکوسیستم واکسن کشور را فاصله میان «کشف علمی» و «تبدیل آن به محصول» عنوان کرد و گفت: کشور از نظر ظرفیت علمی و تولید دانش، توانمندی‌های قابل توجهی دارد، اما نقطه‌ای که باید بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد، «علم انتقالی» است؛ یعنی ایجاد سازوکاری که بتواند یافته‌های پژوهشی را از مرحله کشف به سمت توسعه، تولید و عرضه محصول هدایت کند.

وی افزود: اگرچه دانشگاه‌ها و مراکز علمی کشور در حوزه تولید دانش و انجام پژوهش‌های پایه ظرفیت‌های مناسبی دارند، اما برای عبور از مرحله کشف به محصول، به ساختارهای نظارتی، تأمین مالی، زیرساخت‌های توسعه و ارتباط مؤثر با صنعت نیاز داریم.

رئیس گروه مطالعات آنتی‌ژن مؤسسه رازی با تأکید بر ضرورت حرکت از پژوهش‌های پراکنده به سمت یکپارچگی اظهار داشت: پژوهش و توسعه در حوزه واکسن نباید محدود به یک مجموعه خاص، یک دانشگاه یا یک مؤسسه باشد؛ بلکه باید یک ساختار ملی و یکپارچه برای پژوهش و توسعه واکسن شکل بگیرد که بتواند ظرفیت‌های موجود را به یکدیگر متصل کند.

انتخاب پلتفرم‌های مناسب، یکی از شکاف‌های مهم کشور

نوفلی همچنین با اشاره به تحولات فناوری در حوزه واکسن گفت: یکی از شکاف‌های مهم کشور، انتخاب و توسعه پلتفرم‌های مناسب واکسن است و باید مشخص شود که با توجه به نیازهای کشور، زیرساخت‌های موجود و تحولات فناوری در جهان، کدام پلتفرم‌ها باید در اولویت سرمایه‌گذاری و توسعه قرار گیرند.

وی با اشاره به تجربه فناوری‌های نوین در دوران کرونا افزود: فناوری‌های مختلفی از جمله پلتفرم‌های مبتنی بر آر‌اِن‌ای پیام‌رسان، ناقل‌های ویروسی، نانوذرات و سایر فناوری‌های نوین در سال‌های اخیر توسعه یافته‌اند و تجربه کرونا نشان داد که برخورداری از پلتفرم‌های انعطاف‌پذیر می‌تواند سرعت پاسخگویی کشور به تهدیدات نوپدید را افزایش دهد.

نوفلی تأکید کرد: هدف، حرکت صرف به سمت یک فناوری خاص نیست، بلکه باید بر اساس نیازها و ظرفیت‌های ملی، پلتفرم‌های مناسب انتخاب و برای توسعه پایدار آنها برنامه‌ریزی شود.

ضعف در تأمین مالی خطرپذیر و ضرورت توسعه شبکه‌های بین‌المللی

وی یکی دیگر از چالش‌های مهم اکوسیستم واکسن کشور را تأمین مالی عنوان کرد و گفت: توسعه واکسن فرآیندی پرهزینه و پرریسک است و شرکت‌های نوپا برای عبور از مراحل مختلف توسعه محصول نیازمند سرمایه‌گذاری خطرپذیر هستند؛ در حالی که این سازوکار در کشور هنوز به شکل ساختاری و گسترده شکل نگرفته است.

رئیس گروه مطالعات آنتی‌ژن مؤسسه رازی ادامه داد: برای تقویت اکوسیستم واکسن، باید مدل‌های جدید تأمین مالی، سرمایه‌گذاری خطرپذیر و مشارکت میان بخش‌های مختلف توسعه پیدا کند و ارتباط با شبکه‌های جهانی نیز در این زمینه مورد توجه قرار گیرد.

وی همچنین با اشاره به اهمیت سیاست‌گذاری در حوزه واکسن اظهار داشت: حمایت‌های سیاستی و مالی نباید صرفاً به یک مؤسسه یا یک پروژه خاص محدود شود، بلکه باید نگاه ملی و یکپارچه‌ای به توسعه اکوسیستم واکسن وجود داشته باشد تا ظرفیت‌های مختلف کشور در یک مسیر مشترک قرار گیرند.

داده‌های جزیره‌ای، مانعی برای تصمیم‌گیری و توسعه واکسن

نوفلی «داده» را یکی از زیرساخت‌های مهم اکوسیستم واکسن دانست و گفت: یکی از مشکلات اساسی کشور، پراکندگی و جزیره‌ای بودن داده‌هاست. اطلاعات مربوط به بیماری‌ها، پژوهش‌ها، ظرفیت‌های فناورانه و تولیدی در بخش‌های مختلف وجود دارد، اما ارتباط و یکپارچگی کافی میان این داده‌ها ایجاد نشده است.

وی افزود: اگر قرار است پژوهش و توسعه واکسن در کشور در سطح بین‌المللی رقابت‌پذیر باشد، دسترسی به داده‌های مناسب، معتبر و یکپارچه ضروری است و ایجاد زیرساخت‌های داده‌ای مشترک می‌تواند به تصمیم‌گیری دقیق‌تر، شناسایی نیازهای پژوهشی و هدایت سرمایه‌گذاری‌ها کمک کند.

رئیس گروه مطالعات آنتی‌ژن مؤسسه رازی با اشاره به نقش فناوری‌های نوین در این مسیر خاطرنشان کرد: هوش مصنوعی و یادگیری ماشین نیز می‌توانند در تحلیل داده‌ها، شناسایی الگوها و تسریع فرآیندهای پژوهش و توسعه مورد استفاده قرار گیرند، اما تحقق این ظرفیت‌ها بدون دسترسی به داده‌های باکیفیت و یکپارچه امکان‌پذیر نیست.

حرکت از نوآوری بسته به سمت نوآوری باز

نوفلی با اشاره به مدل‌های مختلف نوآوری در جهان گفت: یکی دیگر از موضوعاتی که باید در طراحی آینده اکوسیستم واکسن کشور مورد توجه قرار گیرد، حرکت تدریجی از مدل‌های نوآوری بسته به سمت نوآوری باز است.

وی ادامه داد: در مدل نوآوری باز، دانشگاه‌ها، شرکت‌ها، مراکز پژوهشی، نهادهای دولتی و سایر بازیگران می‌توانند دانش، فناوری و ظرفیت‌های خود را با یکدیگر به اشتراک بگذارند و از ظرفیت‌های خارج از سازمان نیز برای توسعه محصولات استفاده کنند.

وی تأکید کرد: تلفیق هوشمندانه نوآوری بسته و باز، متناسب با شرایط کشور، می‌تواند به افزایش سرعت توسعه فناوری و تقویت ارتباط میان بخش‌های مختلف اکوسیستم واکسن کمک کند.

نوفلی گفت: ایران از زیرساخت‌های علمی، ظرفیت تولید محصولات بومی، مراکز پژوهشی و ساختارهای رگولاتوری برخوردار است و همین ظرفیت‌ها می‌توانند نقطه شروع مناسبی برای طراحی آینده اکوسیستم واکسن باشند؛ اما برای رسیدن به یک اکوسیستم تاب‌آور و پایدار، باید بر یکپارچگی، ارتباط میان بازیگران، توسعه پلتفرم‌های فناوری، علم انتقالی، تأمین مالی، داده و حکمرانی یکپارچه تمرکز بیشتری شود.

وی در پایان خاطرنشان کرد: پژوهش و توسعه می‌تواند موتور محرک اکوسیستم واکسن کشور باشد و اگر ارتباط مؤثر میان پژوهش، فناوری، صنعت، سرمایه‌گذاری و سیاست‌گذاری ایجاد شود، می‌توان در یک برنامه‌ریزی دو، پنج و ده‌ساله، مسیر توسعه پایدار و تاب‌آور صنعت واکسن کشور را ترسیم کرد.